Íslendingar eru enn að fóta sig í varnarmálum eftir brotthvarf bandaríska hersins frá Íslandi árið 2006. Þótt landið færi vissulega með fullt forræði á utanríkismálum sínum var reyndin sú, að stjórnvöld treystu mjög á leiðsögn Bandaríkjamanna, sem ráku hér herstöð um 55 ára skeið. Þegar rætt var um hver þörfin væri á loftrýmiseftirliti við Ísland lá mat Bandaríkjamanna til grundvallar fremur en sjálfstætt mat Íslendinga.

Við brotthvarf hersins árið 2006 þurftu stjórnvöld að axla fulla ábyrgð á öryggis- og varnarmálum og þar með endurhugsa þátttöku sína í samstarfinu innan NATÓ. Utanríkisráðuneytið og sendiráð þess þurftu að leggja eigið mat á stöðuna og ákveða hvert skyldi haldið í því samstarfi. Þar höfðu menn satt best að segja ekki farið of vel af stað. Frá vori 2004 hafði íslenskur hópur umsjón með skipulagningu flugvallarins í Pristina í höfuðborg Kosovo, sem reyndar gafst ágætlega. Verr tókst til með vopnaða sveit sem send var til Kabúl í Afganistan. Sveitin lenti í fyrirsát árið 2004 þegar hún var í verslunarleiðangri, virti ekki öryggisreglur og saklausir vegfarendur létu lífið. Jeppasveit var send til Afganistan, en hún var kölluð heim haustið 2005 þar sem öryggi hennar þótti ógnað. Þótti þá fullsannað að Íslendingar ættu ekkert erindi á ófriðarsvæði.

Íslendingar vita auðvitað, að erfitt er að leggja eitthvað til málanna innan NATÓ svo mark sé tekið á, nema leggja eitthvað af mörkum á móti. Þeir þurfa að sýna samstöðu með bandamönnum sínum og þess vegna var ráðist í friðargæsluverkefni. Þótt fyrstu tilraunirnar hafi verið fálmkenndar og ómarkvissar tókst flugvallarverkefnið í Pristina prýðilega og í kjölfarið hafa menn einbeitt sér að sambærilegum verkefnum, hætt í hermannaleik og fremur sent til dæmis heilbrigðisstarfsmenn þangað sem þeirra er þörf. Það verður seint raunhæft að ætla rúmlega 300 þúsund manna þjóð að halda úti trúverðugum her.

Frá því að bandaríska herstöðin var lögð niður hafa Íslendingar aukið öryggissamstarf við grannríki innan NATÓ. Gert hefur verið samkomulag við Dani, Norðmenn og Breta um þjálfun, öryggissamráð, björgun, æfingar og upplýsingaskipti og unnið er að slíku samkomulagi við Kanada.

Hvaða ógn?

Utanríkisráðherra kynnti nú í marsmánuði nýja áhættumatsskýrslu fyrir Ísland, þar sem litið var til hnattrænna, samfélagslegra og hernaðarlegra þátta. Það er tímanna tákn, að stærstur hluti skýrslunnar fjallar um önnur mál en hernaðarleg. Þannig benda skýrsluhöfundar til dæmis á öryggi fjármálakerfisins, heilbrigðisöryggi, umhverfisógnir, alþjóðlega hryðjuverkastarfsemi og skipulagða glæpastarfsemi og netöryggi, sem dæmi um þá þætti sem líta verði til þegar meta skal öryggi ríkis og varnir. Öryggishugtakið er því ljóslega orðið mun flóknara en áður.

Hvað hernaðarlegt öryggi varðar eru niðurstöður skýrslunnar samhljóma hættumati annarra ríkja NATÓ, það er að engar vísbendingar séu um að Íslandi stafi hernaðarógn af nokkru ríki eða ríkjabandalagi í náinni framtíð. Þá eru nær engar líkur taldar á hefðbundnum ríkjaátökum á Norður-Atlantshafssvæðinu. Ef einhverja ógn er að finna felst hún fremur í hryðjuverkum eða hugsanlegum framtíðarógnum á borð við langdrægar eldflaugar, sem hægt væri að skjóta frá ríkjum í Miðausturlöndum eða Asíu. Skýrsluhöfundar segja þessar nýju aðstæður endurspeglast í endurskoðaðri hermálastefnu flestra vestrænna ríkja og minni áherslu á staðbundnar landvarnir.

Í skýrslunni er þó sleginn sá varnagli, að ef samskipti Bandaríkjanna og annarra NATÓ-ríkja annars vegar og Rússlands hins vegar versni, þá geti það haft áhrif á öryggi Íslands. Nýjustu fréttir um að Rússar ætli að staðsetja sprengjuflugvélar á Kúbu og í Venesúela og endurnýja herafla sinn, sem þeir skýra meðal annars með stækkun NATÓ til austurs, varpar nýju ljósi á þennan fyrirvara skýrslunnar og minnir á tíma kalda stríðsins.

Þótt ógnir teljist ekki yfirvofandi nú er bent á að aukin óvissa geti orðið í íslenskum varnar- og öryggismálum í ljósi mikilvægis norðurslóða í framtíðinni og hugsanlegra deilna um aðgang og nýtingu náttúruauðlinda á landgrunni Norður-Íshafsins. Enn sem komið er hafa þó þau ríki, sem gera tilkall til norðurskautsins, lagt áherslu á að farið verði eftir gildandi alþjóðalögum.

„Árás" Breta

Þótt áður fyrr hafi verið deilt hatrammlega um NATÓ-aðild á Íslandi fer lítið fyrir slíkri umræðu nú. Það er kannski full mikið sagt að aðild sé algjörlega óumdeild, en það lætur þó nærri. Reyndar kom nokkurt bakslag í stuðninginn við NATÓ þegar íslensku bankarnir hrundu sl. haust. Bretar gripu þá til hryðjuverkalöggjafar til að frysta eigur Landsbankans í Bretlandi. Íslendingum þótti eðlilega illa að sér vegið af annarri NATÓ-þjóð, þegar íslenskur banki var kominn á lista með alræmdum hryðjuverkasamtökum á borð við Al Qaida og löndum á borð við Íran. Þá heyrðust raddir um að við ættum að fara úr þessu bandalagi, sem tæki ekki til varna fyrir okkur á ögurstundu.

Íslensk stjórnvöld sýndu svo hug sinn gagnvart Bretum vegna þessa máls með því að tilkynna NATÓ að ekki væri þörf á að Bretar sinntu hér loftrýmisgæslu í desember sl. eins og til stóð. Og Bretarnir héldu sig heima.

Hvað verður um 5. grein?

NATÓ verður að líkindum áhrifamesta stofnunin í evrópskum öryggismálum hér eftir sem hingað til. En bandalagið sextuga hefur tekið miklum breytingum, sérstaklega eftir hrun Sovétríkjanna árið 1991, Balkanstríðin á lokaáratug síðustu aldar og hryðjuverkaárásirnar á Bandaríkin 2001, eins og bent er á í fyrrnefndri skýrslu. Hlutverkið felst enn í sameiginlegum varnarskuldbindingum, hernaðarmætti og samræmdu herstjórnarkerfi, en breytingarnar frá 1991 fela í sér að NATÓ hugsar í æ meira mæli hnattrænt, í stað þess að líta til landvarna aðildarríkjanna. Og enn bætist við aðildarríkin: Nú berast fréttir af því að Frakkar hafi hug á að snúa aftur, eftir fjörutíu ár utan NATÓ.

Nýjar áherslur NATÓ vekja hins vegar upp ýmsar spurningar. Í 5. grein NATÓ-sáttmálans er kveðið á um að árás á eitt ríkjanna teljist árás á þau öll. Á sú grein ekki að standa óhögguð? Nú hefur verið ljáð máls á því að ríki á borð við Ástralíu, Indland, Japan og Suður-Kóreu fái aðild að bandalaginu með óbeinum hætti, það er "aðgengi að kjarna þeirra stefnumótunarstaðla sem gætu endurreist Vesturlönd sem undirstöðu í öryggismálum á válegum tímum", eins og NATÓ orðar það. Hvaða áhrif hefur það á 5. grein sáttmálans?

Leiðtogar NATÓ lýstu því líka yfir á fundi sínum í Búkarest í apríl í fyrra að stefnt væri að því að taka Georgíu og Úkraínu inn í bandalagið. Samt stóð bandalagið aðgerðarlaust hjá þegar Rússar réðust inn í Georgíu.

Þessi atriði hljóta að vekja upp þá spurningu hvort NATÓ ætli að veita ríkjum aðild - eða einhvers konar óbeina aðild - án þess að til greina komi að 5. greinin skipti þar úrslitamáli.

Breytingar á starfi NATÓ og framtíðarstefna verða mjög til umræðu á 60 ára afmæli bandalagsins og þá hljóta mál af þessum toga að verða krufin til mergjar. Nýjar ógnir kalla á ný vinnubrögð. Rafrænar árásir á tölvukerfi Eistlands fyrir skömmu urðu til þess að stjórnvöld í Eistlandi kölluðu eftir - og fengu - aðstoð tölvusérfræðinga NATÓ. Málið vakti athygli á Íslandi, enda þykja tölvukerfi lítilla ríkja liggja vel við höggi. Árásin var skýr áminning um nauðsyn á breyttum áherslum í öryggis- og varnarmálum. Hefðbundinn vígbúnaður er ekki hið eina sem þarf til að tryggja öryggi og varnir aðildarríkjanna.

Norðurlöndin ekki nóg

Skýrslu Thorvalds Stoltenbergs um norrænt utanríkis- og varnarsamstarf, sem kynnt var norrænum utanríkisráðherrum í febrúar, var ágætlega tekið á Íslandi, sérstaklega þó tillögu hans um norrænt samstarf um loftrýmisgæslu yfir Íslandi. Slík gæsla er ekki aðeins hagsmunamál Íslendinga, heldur NATÓ-ríkjanna allra, en eftir brotthvarf bandaríska hersins var Ísland eina NATÓ-ríkið sem hafði ekkert loftrýmiseftirlit og þar með var ekkert eftirlit á stórum hluta Norður-Atlantshafsins.

Tillögur Stoltenbergs gera ráð fyrir að Norðurlandaþjóðirnar allar komi að loftrýmisgæslu NATÓ á Íslandi, þótt hvorki Finnar né Svíar eigi aðild að bandalaginu. Íslenski utanríkisráðherrann tók tillögunum fagnandi, en stjórnvöld hafa ekki tekið formlega afstöðu til þeirra. En þrátt fyrir jákvæð viðbrögð hafa ýmsir efasemdir um að Norðurlöndin geti veitt sömu öryggistryggingu og stærri ríki eða bandalög.

Áhersla Stoltenbergs á norrænt samstarf rímar ágætlega við sívaxandi áherslu Norðmanna á norðurslóðir. Þar hafa þeir nú, að lokinni ráðstefnu NATÓ á Íslandi í janúar, fengið aukinn stuðning bandalagsins.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar