Í jólafríinu kom kuldakast og höfðu þá margir í flimtingum að nú væri andrúmsloft jarðar hætt að hlýna.

Menn fundu alla vega fyrir veðrabrigðunum, ekki síst þegar kom að því að greiða rafmagnsreikninginn.

Undir lokin var ráðstefnan nánast farsakennd og álitshnekkir fyrir sænsku stjórnina sem fór með formennsku í Evrópusambandinu. Hún fékk því kærkomið frí þegar öldurnar lægði í loftslagsumræðunni. Alþjóðlegt samningaferli í Kaupmannahöfn hafði brotlent.

Þegar samsteypustjórn hægriflokkanna tók við völdum í Svíþjóð fyrir tæpum fjórum árum voru umhverfismálin í forgangi. Fredrik Reinfeldt forsætisráðherra gerði aðgerðir í loftslagsmálum að sínu helsta baráttumáli og lét Andreas Carlgren umhverfisráðherra um að sinna grófvinnunni á bak við tjöldin.

Formennskan

Loftslagsvandinn var einnig forgangsmál á formennskutíma Svía  í ESB á síðari hluta árs 2009. Þegar Reinfeldt kynnti formennskuáætlunina á Evrópuþinginu hóf hann ræðu sína á loftslagsvandanum:

„Loftslags- og orkumál verða eitt helsta viðfangsefni okkar á formennskutímanum.“

Svo mörg voru þau orð í byrjun árs 2008. En ekki leið á löngu þar til hann reyndi að slá á væntingar manna. Mánuði áður en loftslagsráðstefnan hófst í  Kaupmannahöfn sagðist hann í sjónvarpsviðtali hafa misst  alla trú á því að lagalega bindandi samningar næðust. Hann reyndist sannspár, því eftir margra daga öngþveiti og linnulausar samningaviðræður fæddist lítil mús, veikburða ályktun en enginn raunverulegur samningur.

Hvað fór úrskeiðis? Hverjir voru ásteytingarsteinarnir og hvernig á heimurinn, ESB, Norðurlönd og Svíþjóð að bera sig að við að semja um lausn loftslagsvandans?

Litið um öxl

Fara þarf tólf ár aftur í tímann, allt til loftslagsráðstefnunnar í Kýótó í desember 1997, til að skilja um hvað viðræðurnar snúast.

Þá fór Lúxemborg með formennsku í ESB, en það var Ritt Bjerregaard, sem þá bar ábyrgð á umhverfismálum í framkvæmdastjórn sambandsins, sem knúði fram alþjóðlegan loftslagssáttmála.

Svend Auken, þáverandi umhverfisráðherra Dana, og Anna Lindh, umhverfisráðherra Svía, þrýstu líka á um lagalega bindandi samning.  ESB lagði línurnar um efnislega uppbyggingu samningsins, en lykilinn að honum var aðild þróunarlandanna.

Tekið var tillit til þess að fátækustu ríki heims þyrftu svigrúm til framþróunar og iðnríkin urðu að skuldbinda sig til að draga úr koltvísýringslosun. Auðugustu ríki heims, þeirra á meðal ESB-ríkin og Japan, samþykktu að draga úr losun um 5,2% fyrir árslok 2012. Önnur ríki, s.s. Rússland og Ástralía, voru tregari í taumi. Bandaríkjamenn undirrituðu hins vegar aldrei Kýótó-bókunina. Rök þeirra hafa verið af ýmsum toga, allt eftir því hver situr á forsetastóli, en þau hafa ávallt gengið út á að bandaríska þjóðin hvorki vilji né geti breytt lífsstíl sínum.

Síðan hafa þeir bætt við að önnur ríki verði einnig að draga úr losun. Á síðustu árum hafa sjónir manna beinst að fjölmennustu þjóðum heims, s. s. Kínverjum og Indverjum og loftslagsvandinn hefur snúist upp í styrkleika í alþjóðastjórnmálum.

Loftslagsviðræðurnar líkjast því sandkassaleik, þar sem stórveldin benda hvert á annað og segja:

Af hverju þurfa hinir ekki að gera neitt?

Einn heildarsamningur

Nýr Bandaríkjaforseti, Barack Obama, gerði vissulega loftslagsvandann að kosningamáli, en öldungadeildin setti honum fljótlega stólinn fyrir dyrnar og til Kaupmannahafnar kom hann án samningsumboðs.

Fyrir ráðstefnuna ætluðu Svíar sem formennskuþjóð í ESB að miðla málum milli hinna háværu stórvelda og var allt lagt að veði til að knýja fram nýjan loftslagssamning fyrir gervalla heimsbyggðina. Allir áttu að skrifa undir og axla sameiginlega ábyrgð á vandanum. Þannig gerðu menn sér vonir um að fá bæði Bandaríkjamenn og Kínverja til liðs við málstaðinn.  En það þýddi um leið að horfið yrði frá  Kýótó-bókuninni og friðhelgi þróunarríkjanna yrði stefnt í hættu.  Svíar og Danir, sem voru gestgjafar Kaupmannahafnarráðstefnunnar, knúðu fast á um að ná fram samningi sem allar þjóðir gætu staðið að.

Andóf þróunarríkjanna

Það var svo starfsmaður á plani,  Andreas Carlgren umhverfisráðherra, sem kynnti hugmyndina um alveg nýjan samning, tveimur mánuðum fyrir ráðstefnuna í Kaupmannahöfn.

„Kýótóbókunin þarf samastað í nýjum og víðtækari samningi sem nær til allra ríkja heims.

Þetta hljómaði vel, en féll ekki í góðan jarðveg hjá þróunarríkjunum. Þegar tillagan lá loksins á samningsborðinu í Kaupmannahöfn reyndist ógerlegt að brúa bilið á milli iðnríkja og þróunarríkja.

Fredrik Reinfeldt og Lars Lökke Rasmussen, forsætisráðherra Dana, voru vissulega mun uppteknari af afstöðu iðnríkjanna, svo mjög að þeir áttuðu sig ekki á reiði þróunarríkjanna yfir því að þau ættu að axla ábyrgð á syndum ríkustu þjóða heims.

Eftir Kaupmannahafnarfundinn bendir svo hver á annan.  Og það er augljóst að stórveldin, þeirra á meðal ESB, tóku aldrei sjónarmið þróunarríkjanna nógu alvarlega. Þess vegna varð ekkert af bindandi samkomulagi í Kaupmannahöfn.

Þegar öldurnar hefur lægt eftir loftslagsráðstefnuna kemur málið aftur á dagskrá umhverfisráðherra ESB. Næsta loftslagsráðstefna verður haldin í Mexíkó í desember.  Nú um mánaðamótin áttu löndin að senda inn fyrsta yfirlitið um koltvísýringslosun sína.

Hlutverk Sameinuðu þjóðanna

Í Svíþjóð efast menn um að Sameinuðu þjóðirnar geti höggvið á hnútinn og kröfur um nýjar lausnir verða æ háværari. Hjá hinum frjálslynda þankabanka Fores í Stokkhólmi telja menn að þau ríki sem menga mest eigi að koma sér upp sínum eigin samningsvettvangi. Framlög til þróunarríkjanna eigi að renna í sjóð hjá nýrri stofnun.

Lena Sommerstad, fyrrum umhverfisráðherra jafnaðarmanna, hefur beint sjónum að því að samhengi er á milli aðgerða í loftslagsmálum og félagslegs réttlætis. Hún vill að framvegis verði tekið mið af hvoru tveggja í samningaviðræðunum. Náttúruverndarsamtökin í Svíþjóð segja að að heimsbyggðin þurfi nýja Marshall-aðstoð upp á mörg hundrað milljarða bandaríkjadala á ári.

Ekki er þess getið hvaðan það fjármagn á að koma, en ljóst er að þróunarríkin krefjast bóta vegna þess tjóns sem þau hafa þegar orðið fyrir vegna loftslagsbreytinganna, s.s. flóða og landeyðingar. Þau munu líka þurfa aðstoð við uppbyggingu á atvinnulífi sem tekur mið af því að vernda andrúmsloftið.  Það verður að öllum líkindum gert á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, þar sem loftslagsmálin hafa sterka skírskotun til öryggismála.

Á móti má svo halda því fram að Bandaríkjamenn hafi alltaf  farið sínu fram hvað sem ákveðið er hjá Sameinuðu þjóðunum og í Kaupmannahöfn kom  Obama Bandaríkjaforseti sjálfur á beinum samningaviðræðum við Wen Jiabao, æðsta valdamann Kína.  Styrkleikapróf risaveldanna tveggja markaði upphaf nýrra tíma í heimspólitíkinni og í öryggismálum. Kínverjar slógu nýlega met Bandaríkjamanna í losun gróðurhúsalofttegunda, þó enn mengi sérhver Bandaríkjamaður meira en nokkur annar maður á byggðu bóli. Einvígi þessara tveggja þjóðarleiðtoga fór fram á miðju gólfi ráðstefnustaðarins. Norrænir ráðherrar fylgdust með en gátu lítið aðhafst.

ESB í sama farinu

Evrópusambandið er í sömu sporum eftir að loftslagsviðræðurnar í Kaupmannahöfn fóru út um þúfur. Úr því að aðrar þjóðir heims féllust ekki á að draga úr koltvísýringslosun fellur úr gildi loforð ESB um 30% losunarminnkun. Andreas Carlgren umhverfisráðherra heldur því enn fram að ESB muni standa við gefin loforð og draga úr losun um þrjátíu af hundraði en hann mun lenda í vandræðum í ráðherraráðinu, því bæði Pólverjar og Ítalir eru andvígir þeim áformum.  Sem sagt, aftur á byrjunarreit.

Svíar uppgefnir

Í sænsku stjórninni eru menn þreyttir og ergilegir þegar  loftslagsmálin ber á góma. Ef að líkum lætur mun loftslagsvandinn ekki verða kosningamál hægriflokkanna þegar kosið verður í september. Hinn vinsæli Umhverfisflokkur í rauðgrænu stjórnarandstöðunni á eflaust eftir að reyna að skora hjá kjósendum með því að benda á hrakfarir stjórnarinnar í loftslagsmálum.

En áhugi almennings hefur dalað og sænskir fjölmiðlar fjalla minna um loftslagsvandann en áður.

Ef til vill kemur kuldakastið á Norðurlöndum umræðunni um loftslagsmál aftur á skrið. Rafmagnsreikningarnir fyrir desember og janúar verða svimandi háir og minna á nauðsyn þess að spara orkuna. Orkumálin verða því kannski til þess að halda uppi merki loftslagsins, þar til menn eru búnir að jafna sig á vonbrigðunum í Kaupmannahöfn.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar