Rétt eins og víðast hvar annars staðar í Evrópu voru flestir Íslendinga á bandi Baracks Obama í nýafstöðnum forsetakosningum í Bandaríkjunum. Þar réði miklu, að fólki leist vel á manninn og það sem hann hafði fram að færa. Hjá mörgum réði jafnvel enn meiru, að þeir voru búnir að fá sig fullsadda af ömurlegri stjórnartíð George W. Bush.

Þrátt fyrir að Íslendingar hafi nær allir skipað sér í lið með demókrötum og rætt fram og til baka um mikilvægi þess að nýr forseti flytti inn í Hvíta húsið fór lítið fyrir umræðum um áhrif stjórnarskipta á samskipti landanna tveggja, Íslands og Bandaríkjanna. Þó hafa þau samskipti verið mjög mikil fram á síðustu ár. Áratugum saman ráku Bandaríkjamenn herstöð á Íslandi og viðskipti landanna hafa verið mikil. En nú eru breyttir tímar, engin herstöð og allar hugsanir Íslendinga um viðskipti lúta að allt öðru en samskiptum við Bandaríkin. Við höfum varið hverri vökustund undanfarið í að reyna að forðast þjóðargjaldþrot og sér ekki fyrir endann á þeirri baráttu.

Herinn fór

Í eina tíð litu Íslendingar svo á, að þeir ættu töluvert undir sér í Washington. Bandaríkjamenn höfðu aðstöðu fyrir herstöð í Keflavík, 50 km suður af Reykjavík og ljóst að hernaðarlegt mikilvægi hennar í miðju Atlantshafinu var mikið. Og flestir voru þess fullvissir að herstöðin væri bráðnauðsynleg og myndi aldrei fara.

Staðan breyttist að loknu kalda stríðinu. Davíð Oddssson þáverandi forsætisráðherra og Halldór Ásgrímsson þáverandi utanríkisráðherra gerðu þjóðinni þann óleik árið 2003, án nokkurs samráðs við Alþingi, að skrá hana á lista yfir þær þjóðir sem studdu innrás Bandaríkjamanna í Írak. Þar var pólitískur hráskinnaleikur á ferðinni, landsfeðurnir ætluðu sér líklega að tryggja áframhaldandi gott samband við Bandaríkin með þessari fylgispekt. En stuðningurinn dugði ekki til að hræra hjarta George W. Bush, sem kallaði síðustu hermennina heim frá Keflavík haustið 2006. Þá höfðu bandarískir hermenn verið hér sleitulaust í 55 ár og raunar lengur, ef litið er til hersetunnar í síðari heimsstyrjöldinni, þegar bandarískur her tók við af breska hersetuliðinu sem hingað kom 1940.

Ísland var eftir allt saman ekki bráðnauðsynlegt fyrir stórveldið, en stórveldið hafði skapað mörgum atvinnu á Íslandi, svo brottför bandarískra hermanna var töluvert högg fyrir efnahagslífið. Þetta vildu sumir ekki segja upphátt, skömmuðust sín kannski hálft í hvoru fyrir að viðurkenna að sjálfstæð þjóðin átti töluvert undir herstöð erlends ríkis, en svona var þetta samt. Atvinnulífið nærri herstöðinni aflögðu tók þó furðu fljótt við sér á nýjan leik.

Samskiptin höfðu verið mikil og náin áratugum saman og sú staðreynd vafðist auðvitað fyrir mörgum ríkjum þegar Ísland sóttist eftir sæti í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Hvers vegna áttu sum ríki að kjósa Ísland, sem hafði leynt og ljóst fylgt Bandaríkjunum að máli áratugum saman? Var ástæða til að styrkja enn frekar stöðu Bandaríkjanna í ráðinu? Þessar spurningar voru auðvitað allra góðra gjalda verðar, þótt aldrei verði hægt að fullyrða hvers vegna Ísland hlaut herfilega útreið í kosningunum nú í október. Kannski treystu þjóðir heims einfaldlega ekki þjóð, sem rambaði á barmi gjaldþrots, svo enn sé vikið að því sem á huga Íslendinga allan þessa dagana.

Áfram viðskipti í vestur

Kjör forseta í Bandaríkjunum hefur alltaf haft bein áhrif á viðskiptalíf heimsins og því var eins farið með kjör Obama. Spekingar segja að hlutabréfamarkaðir í Evrópu hafi styrkst vikuna fyrir kjör hans vegna væntinga manna um að hann yrði forseti. Í Asíu gengu menn greinilega ekki að því sem vísu að hann myndi sigra, því þar tóku hlutabréfamarkaðir ekki við sér fyrr en eftir að hann hafði verið lýstur sigurvegari. Menn vonast til að stefna hans komi einhverri ró á markaðina, en enn er of snemmt að spá um það. Í þessu tilliti er Ísland eyland í fleiri en einum skilningi, því ekki verður nógsamlega hamrað á hörmulegri stöðu landsins, þar sem virkur hlutabréfamarkaður hefur í raun þurrkast út, hvað sem öllum kosningum í Bandaríkjunum líður. Og fáir sjá kjör hans sem merki um að úr rætist í efnahagslífi landsmanna. Íslendingar hafa í æ ríkari mæli horft til Evrópu í efnahagsmálum, enda aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu frá 1994. Og þótt einhverjir hafi horft vonaraugum til Bandaríkjanna, til dæmis rétt áður en íslenska bankakerfið hrundi, þá hafði bandaríski seðlabankinn engan áhuga á að gera gjaldeyrisskiptasamning við íslenska seðlabankann þegar mikið lá við.

Langstærsti hluti útflutnings Íslendinga fer á Evrópska efnahagssvæðið, eða hátt í 80% á undanförnum árum.  Þaðan kemur líka mest af innflutningi, en stærsta einstaka innflutningslandið er þó sem fyrr Bandaríkin. Þaðan koma 13,5% af innflutningi Íslendinga, á meðan við sendum aðeins 5,3% útflutningsvörunnar þangað.

Þrátt fyrir kreppu munu Íslendingar auðvitað eftir sem áður eiga viðskipti við Bandaríkin. Og þeir sem núna eiga viðskipti vestur segja að þau samskipti séu mun vinsamlegri en samskiptin við mörg Evrópuríki þessa dagana, sem helgast líklega af því að Bandaríkjamenn hafa ekki tapað öðrum eins fúlgum á íslenska bankahruninu og Evrópuþjóðir hafa margar óneitanlega gert. Sú staðreynd gæti ýtt undir aukin viðskipti í vesturátt, hver svo sem situr í Hvíta húsinu og hvaða augum sem seðlabankinn þar lítur efnahag landsins. Íslenskur þingmaður vísar líka í heimsókn hóps bandarískra þingmanna til landsins nýlega og segir velvildina augljósa.

Betra fyrir Evrópu alla

Í efnahagsþrengingum líta Íslendingar fyrst og fremst til annarra Evrópuþjóða, en þau samskipti hafa ekki verið snurðulaus. Bretar og Hollendingar eru sakaðir um að leggja stein í götu Íslendinga í samningaviðræðum við Alþjóða gjaldeyrissjóðinn. Björn Bjarnason dómsmálaráðherra dró enga dul á óánægju sína þegar hann sagði brýnna að efla samskipti þjóðarinnar við Bandaríkin, frekar en óvinsamleg Evrópuríki.  Og hefði nú einhver þurft að segja mönnum tvisvar hér áður fyrr að dómsmálaráðherrann myndi lýsa þessum þjóðum sem óvinsamlegum, þótt vinsamlegur tónn hans í garð Bandaríkjanna kæmi engum á óvart.

Þrátt fyrir brýningu dómsmálaráðherra er erfitt að segja til um hvort samskiptin við Bandaríkin verða efld. Ef allt væri í felldu með efnahag Íslands væri ef til vill hægt að taka ákvarðanir um að beina samskiptum í eina átt fremur en aðra, en við núverandi aðstæður, þar sem þjóðin gengur með betlistaf um Evrópu að snapa lán í þeirri von að einhverju verði bjargað, er erfitt að vera vandlátur á félagsskapinn. Þegar José Manuel Barroso forseti framkvæmdastjórnar ESB segir Ísland ekki geta fengið lán hjá aðildarríkjum sambandsins nema leysa deilumál vegna tryggingar á innistæðum erlendra sparifjáreigenda á íslenskum bankareikningum þá er fokið í flest skjól.

Silja Bára Ómarsdóttir stjórnmálafræðingur og háskólakennari segist ekki sjá að kjör nýs forseta hafi bein áhrif á Ísland. Demókratar hafi alltaf verið hallari undir jákvæð samskipti við Evrópu en repúblikanar og Obama muni áreiðanlega fylgja þeirri braut. Þar njóti Ísland bættra samskipta rétt eins og aðrar Evrópuþjóðir. Að sama skapi muni Obama  áreiðanlega líta samskiptin innan alþjóðlegra samtaka og stofnana öðrum augum en Bush, þ.e. sé tilbúinn að játast undir málsmeðferð og sameiginlega niðurstöðu þjóða, í stað þess að vilja segja öðrum þjóðum fyrir verkum.

Silja Bára tekur undir að staða Íslands gangvart Bandaríkjunum hafi verið töluvert frábrugðin stöðu hinna Norðurlandanna, af því að hér var lengst af bandarísk herstöð. Þá hafi Ísland á árum áður líka verið í töluvert betri samningsstöðu gagnvart Bandaríkjunum og hún nefnir sem dæmi, að ef efnahagskreppan hefði skollið á Íslandi fyrir nokkrum árum hefðu Bandaríkjamenn líklega séð sér einhvern hag í að aðstoða.

En raunin er sú núna, að Bandaríkjamenn hafa engra sérstakra hagsmuna að gæta á Íslandi og litlar líkur á að það breytist á næstunni. Íslendingar geta hins vegar glaðst með heildinni: Nýr Bandaríkjaforseti er mun líklegri til að virða eðlilegar samskiptareglur þjóða en forveri hans var og gildir þá einu hvort Norðurlöndin eða önnur Evrópuríki eiga í hlut.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar