Síðustu vikurnar í aðdraganda forsetakosninganna var Bandaríkjunum í stórum dráttum lýst sem ríki á leið til glötunar.  Meirihluti Norðmanna hefur í sífellt auknum mæli misst trú á bandarískum stjórnmálum og stefnu og náði sú þróun hámarki með efnahagskreppunni. En síðan, nánast eins og hendi væri veifað, snerist blaðið við. Svo oft var vitnað til boðskapar Baracks Obamas um von og breytingar að það varð efniviður fyrir útvarps- og sjónvarpsgrínista.

Það var einstaklega gaman hjá þáttastjórnendum vinsælasta gamanþáttar norsks útvarps laugardaginn eftir forsetakosningarnar í Bandaríkjunum. Í þættinum voru „atriði“ þar sem háttsettir norskir stjórnmálamenn förðuðu sig með brúnkukremi, sóttu um leyfi hjá mannanafnaskrá til að nota Obama sem millinafn og æfðu sig á að nota „breytingar“ og „von“ í hverri einustu setningu. Það var óhemju fyndið fyrir alla þá sem höfðu tekið eftir þeim breytingum sem orðið höfðu í pólitískri orðræðu í Noregi á undangengnum dögum. Hvort sem um var að ræða tölur úr ræðustól Stórþingsins eða á fjölmörgum ráðstefnum sem háttsettir stjórnmálamenn tóku þátt í, þá voru tilvísanirnar fjölmargar til vonarinnar sem nú breiddist út frá Bandaríkjunum.

Þess ber að geta að orðræðunni um vonina hefur verið fylgt eftir með vænum skammti af viðvörunum.  Það hefur verið bent á að sumir þeirra frambjóðenda sem tóku þátt í forvali Demókrataflokksins fyrir forsetakosningarnar voru með stefnuskrár sem pössuðu betur við það sem við myndum kalla norræn gildi en stefna Baracks Obamas.  Fjármálakreppan gerir það einnig að verkum að sum loforð Baracks Obamas verða sett í biðstöðu. Menn veltu því jafnframt fyrir sér hvort hann myndi reka meiri verndarstefnu í viðskiptum en George Bush hefur gert og hvort hann myndi hugsanlega þrýsta á Noreg um að senda fleiri hermenn til Afganistan.

Þrátt fyrir allar viðvarirnar er óhætt að segja að hinn nýkjörni forseti hafi ekki bara ýtt við orðræðu norskra stjórnmálamanna heldur hafi hann jafnframt ýtt undir þá trú að Bandaríkin séu að breytast – og það muni gagnast Evrópu og Noregi. Það mætti kannski segja að Barack Obama hafi leyst úr læðingi trú á að Bandaríkin séu að ganga í endurnýjaða lífdaga og að það hafi ekki einungis verið persónuleiki hans sem hafi leyst þá trú úr læðingi. Þar leikur jafnframt stórt hlutverk sú staðreynd að maðurinn sem hann tekur við af er fádæma óvinsæll.

Allt byrjaði það í Írak

Ímynd George Bush og Bandaríkjanna undir hans stjórn hefur breyst umtalsvert í forsetatíð hans. Það byrjaði með Íraksstríðinu og því að Bandaríkin skrifuðu ekki undir Kyoto-samkomulagið.  Áfram rúllaði boltinn og fram kom almenn gagnrýni á Bandaríkin fyrir að vilja ekki sættast á alþjóðlega heimsskipan og náði hámarki þegar bandaríska fjármálakreppan breiddist út um allan heim.

Það var ekki sjálfgefið að þáverandi ríkisstjórn Noregs undir forsæti Kjells Magnes Bondeviks færðist undan því að taka þátt í herferðinni í Írak með Bandaríkjunum. Hægriflokkurinn sem var í ríkisstjórninni á þeim tíma var að öllum líkindum hlynntur stuðningi við innrás Bandaríkjanna en Kjell Magne Bondevik forsætisráðherra (úr Kristilega þjóðarflokknum) var á móti. Formleg skýring var að aðgerð Bandaríkjanna væri ekki í samræmi við þjóðarrétt.

Þegar árin liðu komst heimurinn að því að Bandaríkin höfðu beitt fölsuðum sönnunargögnum um kjarnorkuvopnagetu Íraks og það rann upp fyrir sífellt fleirum að velheppnaðri innrásinni var ekki fylgt eftir með jafn velheppnuðum valdaskiptum í landinu. Þegar rauð-grænu flokkarnir tóku ríkisstjórnarvöldin drógu þeir í land með það sem eftir var af stuðningi Noregs við Íraks-stefnu Bandaríkjanna og jafnframt voru dregin upp ákveðin stefnumið um framlag Noregs til aðgerðanna í Afganistan:  Noregur skyldi vera með í ISAF-aðgerðunum til að koma á jafnvægi í landinu, en við ættum ekki að taka þátt í eftirförinni við hryðjuverkamenn undir stjórn Bandaríkjamanna en hún gekk undir nafninu „Operation Enduring Freedom“ (OEF).

Hörð gagnrýni á Bandaríkin

Ákvörðunin um að fylgja ekki Bandaríkjunum í einu og öllu hefur skapað grundvöll fyrir sívaxandi gagnrýni á tregðu Bandaríkjanna til að fallast á hlutverk Sameinuðu þjóðanna og þjóðarréttinn. Meðhöndlun fanganna í Guatanamo hefur meðal annars skapað jarðveg fyrir breiðri gagnrýni á Bandaríkin. Aðferðir Bandaríkjanna við stríðsreksturinn í Afganistan gefa jafnframt tilefni til síendurtekinnar gagnrýni.  Sú leið Bandaríkjanna að greina ekki skilmerkilega á milli nærveru við mannúðarstörf og hernaðarlegrar nærveru brýtur beinlínis í bága við frumreglu Noregs um að sá sem hjálpar annan daginn geti ekki drepið hinn daginn.

Gagnrýnin á Íraks- og Afganistanstefnu Bandaríkjanna hefur víkkað og er orðin almennari þar sem menn hafa líka tekið loftslagsstefnuna til umfjöllunar. Það er flestum Norðmönnum óskiljanlegt að svo virðist sem ríkisstjórn Bush hafi staðið á sama um þann málaflokk sem hér á landi er talinn einn af stórmálum nútímans.  Gagnrýninni hefur fyrir vikið verið beint gegn því að Bandaríkin fari sínar eigin leiðir. Bush hafi gert eins og honum hafi sýnst án þess að velta því fyrir sér hvað heimsbyggðin vill.

Einn nánasti samstarfsmaður Jonasar Gahrs Støres utanríkisráðherra gagnrýndi tilhneigingu Bandaríkjanna til að fara sínar eigin leiðir án tillits til annarra í umræðubók um hagsmuni Noregs í utanríkismálum sem hann ritstýrði og kom út í haust.  Í bókinni er því haldið fram að helstu hagsmunir Noregs felist í sterku alþjóðlegu reglugerðarverki sem leggi skyldur á herðar ríkjum.  Þau lönd sem ekki fallast á að láta alþjóðlega heimsskipan binda sig og storka henni þar með eru þess vegna ógnun við Noreg.Embættismaður í norska utanríkisráðuneytinu skrifar auðvitað ekki að Bandaríkin ógni hagsmunum Noregs en það stóð á milli línanna.

Um svipað leyti og umræðubók utanríkisráðuneytisins kom út var fjármálakreppan að byrja að hafa áhrif utan Bandaríkjanna. Eftir því sem áhrifa hennar gætti meira hjá okkur jókst gagnrýnin á að Bandaríkin fari sínar eigin leiðir auk þess sem „gáleysisleg“ fjármálastefna Bandaríkjanna var gagnrýnd. Það varð strax að þrætuepli hvort fjármálastefnan væri í raun „gáleysileg“ en sú umræða hvarf fljótt í skuggann á þeirri ótrúlegu sýn að skjálfti færi um stórveldið. Skyndilega var það viðtekið að Bandaríkin eru heimsveldi sem riðar til falls.

Þess ber að geta að sumir þeirra sem ekki trúðu á að Bandaríkin væru að falli komin minntu á að hagkerfi Bandaríkjanna væri sveigjanlegt.  Jafnvel þegar útlitið var einna dekkst fyrir stórveldið bentu sumir á að Bandaríkjamenn væru þróttmeiri en Evrópubúar og að þeir nái sér að jafnaði hraðar upp úr öldudalnum.

Loftslagsbjartsýni

Það er væntanlega trúin á þennan þrótt sem braust út af fullum krafti þegar Barack Obama var kjörinn forseti. Margir Norðmenn hafa trú á því að leiðtogi sem hefur slíka persónutöfra geti leyst svo mikinn kraft úr læðingi í Bandaríkjunum að landið nái að bjarga bæði sér og efnahag heimsins. Og þegar maður á annað borð er byrjaður að líta málin svo jákvæðum augum þá eru engin takmörk fyrir því hversu mikið gott getur komið út úr þessu.

Fyrir utan efnahagsmálin þá hafa vonir vaknað sérstaklega varðandi loftslagsmálin. Erik Solheim þróunar- og umhverfisráðherra Noregs hefur unnið að því í marga mánuði að fá aðgang að ráðgjöfum Obamas til að reyna að hafa áhrif á hann um að setja kraft í vinnuna við að setja saman nýja Kaupmannahafnar-yfirlýsingu. Vonast menn til að hægt sé að hafa áhrif á Barack Obama og hann fái Bandaríkin til að leika uppbyggjandi hlutverk í samningaumleitunum um að samþykkt verði kraftmikil yfirlýsing um frekari niðurskurð í losun gróðurhúsalofttegunda og að hann fái Bandaríkjaþing til að samþykkja samkomulagið.

Fáir taka afstöðu til þess ennþá hversu raunhæf vonin er. Á það er bent að það sé sérstaklega mikil þörf á pólitískri forystu varðandi loftslagsmálin og að Obama gæti einmitt verið rétti maðurinn. Þar að auki sjá flestir Bandaríkjamenn að loftslagsbreytingar hafa í för með sér tíðari illviðri og verri skilyrði fyrir hvítabirni í Alaska. Því ætti að vera auðveldara að fá þá til að breyta um lífsstíl til að koma í veg fyrir frekari hækkun hitastigs í heiminum. Menn sjá á hinn bóginn hve gífurlega erfitt það er að fyrir stjórnmálamenn í Noregi að hækka til dæmis bensín- eða rafmagnsverð af tilliti við loftslagið.

Kannski er auðveldara að fá meirihluta Bandaríkjamanna til að gera eitthvað til bjargar loftslaginu en að fá þá til að samþykkja hömlur á Bandaríkin sem settar yrðu af Sameinuðu þjóðunum og alþjóðasamfélaginu.  Stóra spurningin er svo auðvitað hvort nýkjörinn forseti getur og vill gera eitthvað til að binda endi á tilhneigingu Bandaríkjanna til að fara sínar eigin leiðir, og tryggja með því hagsmuni smáríkja eins og Noregs.

Að því leyti sem þessar spurningar hafa verið ræddar þá er rétt að halda því til haga að svarið snýst minna um Obama en meira um kerfislægar aðstæður. Geri maður sér vonir um að Bandaríkin leggi minni áherslu á að fara eigin leiðir og fallist á frekari þátttöku í auknu alþjóðlegu samstarfi, þá hefur það í raun verið þróun síðustu ára. Ríkisstjórn Bush hefur á undanförnum árum snúið sér meira að samstarfi við önnur ríki og SÞ-kerfinu en hún gerði fyrstu árin. Þar að auki er hægt að vona að fjármálakreppan og þrýstingurinn sem hún skapar á aukið alþjóðlegt samstarf muni jafnframt hafa jákvæð áhrif á almennt viðhorf Bandaríkjamanna til alþjóðlegrar samvinnu.

Gangi það eftir sem meirihluti norskra stjórnmálamanna vonar koma Bandaríkin og heimurinn sterkari og sameinaðari út úr fjármálakreppunni og þá er að minnsta kosti enginn vafi á því að við óskum þess að Barack Obama verði fremstur meðal jafningja - meðal heimsleiðtoganna. Þá getur hann haldið áfram að vera hetja – að minnsta kosti í norskum hugum.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar