Utanríkisráðherrar Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna funduðu á Íslandi í ágúst og ræddu m.a. stefnu Evrópusambandsins gagnvart Eystrasaltsríkjunum, efnahagskreppuna og ástandið í Afganistan og Pakistan. Í einu þessara umræðuefna ættu Íslendingar að vera orðnir sérfræðingar, a.m.k. ef æfingin skapar meistarann. Efnahagsástandið hefur verið helsta umræðuefnið hér frá hruninu síðasta haust og verður áreiðanlega enn um sinn. Hefðbundin rólegheit sumarsins færðust aldrei yfir pólitíska umræðu, því viðfangsefni var ærið: Að ræða efnisatriði samninga við Breta og Hollendinga um uppgjör á skuldum Landsbankans vegna Icesave hávaxtareikninganna, sem settir voru á laggirnar í löndum þeirra af meira kappi en forsjá. Og ESB var sannarlega á dagskrá, enda hefur Ísland nú sótt formlega um aðild að sambandinu.

Ekki samstíga

Þetta gekk ekki þrautalaust fyrir sig. Deilurnar um ríkisábyrgð á upphæðunum samkvæmt Icesave-samkomulaginu virtust um tíma ógna ríkisstjórninni og raunar er ekki útséð með það enn. Ögmundur Jónasson heilbrigðisráðherra var alls ekki tilbúinn til að fallast á samkomulagið óbreytt, en flokksformaður hans, Steingrímur J. Sigfússon fjármálaráðherra, lagði mikla áherslu á að þingið afgreiddi málið og sagði það algjöra forsendu þess að hægt yrði að byggja upp íslenskt efnahagslíf að nýju. Ögmundur var ekki einn á báti, heldur lögðust nokkrir aðrir þingmenn Vinstri grænna á sveif með honum og gegn formanninum. Augljóst var að staða formannsins myndi veikjast svo mjög, næði málið ekki fram að ganga, að stjórnin var í hættu. Ögmundi og félögum varð ekki hnikað og þegar þar við bættist að stjórnarandstaðan lagðist þversum var ljóst að setja varð einhvers konar fyrirvara við samkomulagið. Eftir margra daga fundarlotu tókst það loks og allir flokkar stóðu sameiginlega að þeim fyrirvörum. Allir nema Framsóknarflokkurinn.

Í fyrirvörunum er í stuttu máli sagt gert ráð fyrir að Íslendingar borgi því aðeins, að þeir ráði við að borga, þ.e. að sett verði ákveðið þak á greiðslur vegna Icesave og viðræður teknar upp að nýju við Hollendinga og Breta, verði greiðslubyrði meiri en sem nemur því hámarki. Bretar og Hollendingar tjáðu sig ekkert um fyrirvarana, heldur biðu niðurstöðu þingsins. Fyrstu viðbrögð úr þeirra herbúðum lofuðu hins vegar ekkert sérstaklega góðu. „Það er búið að semja um Icesave við Ísland,“ var stuttaralegt svar talsmanns breska fjármálaráðuneytisins. Taki Bretar og Hollendingar þann pól í hæðina að hafna fyrirvörum þingsins er málið komið á byrjunarreit. Og stjórnarsamstarfið í hættu, enda hefur þá formaður Vinstri grænna tapað þessari orrustu, m.a. fyrir tilstuðlan eigin flokksmanna.

Höfuðverkurinn er sá, að alla jafna jafngilda fyrirvarar við samning höfnun á þeim samningi og nýju tilboði. Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra ber sig vel og segir fyrirvarana rúmast innan samningsins, en aðrir segja þá of víðtæka og því muni þurfa að semja upp á nýtt. Slíkt tæki marga mánuði og á meðan myndu aðrar Norðurlandaþjóðir fresta afgreiðslu lána til Íslendinga og Alþjóða gjaldeyrissjóðurinn myndi gera slíkt hið sama.

Í besta falli að athlægi

Þegar fjárlaganefnd þingsins afgreiddi frumvarp um ríkisábyrgð vegna Icesave-samkomulagsins loks frá sér, með fyrirvörunum, fylgdi ítarlegt nefndarálit. Þar er tekið á ýmsum þáttum og að sumu leyti er nefndarálitið óvenjulegt. Það sýnir vel umræðuna á Íslandi, að fjárlaganefnd þingsins skuli m.a. senda frá sér eftirfarandi: „Ef til vill má segja að Icesave-deilan sé ein helsta birtingarmynd bankahrunsins sem varð á Íslandi haustið 2008. Hún dregur á strigann þá liti sem helst skera í augun, óbeislaða markaðshyggju sem fær næsta eftirlitslítið að leika lausum hala. Hún afhjúpar nýjar og óvenjulegar viðskiptavenjur sem í skjóli bankaleyndar var aldrei ætlað að koma fyrir augu almennings, hinna raunverulegu ábyrgðaraðila sem þó höfðu ekki minnstu hugmynd um að þeir væru ábekingar hins frjálsa hagkerfis. Í þessari mynd blasir það einnig við að bankastjórar, sem fengu ofurlaun og óskiljanlega háa kauprétti fyrir að bera hina miklu samfélagslegu ábyrgð, gátu þegar upp var staðið velt afleiðingum gjörða sinna yfir á hin raunverulegu breiðu bök sem alltaf hafa haldið uppi samfélaginu, almenning í landinu. Hér er kominn kjarni Icesave-deilunnar á Íslandi; bera menn ekki ábyrgð á gjörðum sínum, eða er ekki einmitt svo þegar bankarnir sjálfir krefja almenning um ábyrgðir og ábyrgðarmenn – og hver er miskunnin í frjálsum viðskiptum? Hér verður löggjafinn að staldra við.“

Og áfram var ritað: „Við bankahrunið lenti íslenskt samfélag í fordæmislausum aðstæðum. Íslendingar, sem um nokkra hríð voru til alls líklegir í viðskiptum og fóru mikinn í þeim efnum um höf og lönd, einangruðust á einni haustnóttu. Frjálsa hagkerfið, sem á tímabili virtust engin takmörk sett, var allt í einu í fjötrum sjálfs sín – og trausti rúið. Í samfélagi þjóðanna varð Ísland í besta falli að athlægi, í versta falli útilokað frá alþjóðaviðskiptum.“

Rússa-farsinn

Rússar hafa skotið upp kollinum í tengslum við efnahagshrunið á Íslandi. Skömmu eftir hrunið bárust fréttir þess efnis, að þeir væru tilbúnir til að lána Íslendingum mikið fé. Eva Joly, ráðgjafi sérstaks saksóknara vegna bankahrunsins, skrifaði á dögunum grein, sem birt var í Morgunblaðinu á Íslandi, Aftenposten í Noregi, Daily Telegraph í Bretlandi og Le Monde í Frakklandi. Þar dró hún upp dökka mynd af ástandinu og nefndi svo sérstaklega, að lega Íslands væri hernaðarlega mikilvæg og landið ríkt af náttúruauðlindum. „Ef svo fer sem horfir mun aldurssamsetning íbúanna breytast og ungt, menntað fólk flytja úr landi. Þeir sem eftir verða munu eiga meira undir þeim sem hæst býður. Engum dylst aukinn áhugi Rússa á svæðinu.“

Áhugi Rússa á lánveitingum hafði þó greinilega dvínað. Rússneski sendiherrann á Íslandi tilkynnti í viðtali, að Íslendingar hefðu hafnað láni frá Rússlandi. Þessar upplýsingar komu flatt upp á íslenska ráðamenn, sem sögðust ekkert slíkt hafa gert. Og raunar væru þeir enn að bíða eftir láni, en reyndar aðeins tíunda hluta þeirrar upphæðar sem fyrst var nefnd.

Þessi undarlegi Rússaláns-farsi er enn óskýrður. Og er aðeins enn eitt dæmið um misvísandi fullyrðingar, sem lifa góðu lífi í rústum efnahagslífsins.

Mitt í þessu öllu saman streitist ríkisstjórnin við að ná einu meginmarkmiða sinna; að ná sátt við nágrannalönd eftir hrun fjármálakerfisins. Hingað til hefur öll orkan farið í Bretland og Holland, en ljóst er að töluvert vantar upp á að sambandið við hin Norðurlöndin sé eins og Íslendingar helst kjósa. Lán frá löndunum hafa ekki skilað sér, enda virðist allt hanga á sömu spýtunni, lánin þaðan, lán frá Alþjóða gjaldeyrissjóðnum og afgreiðsla Icesave á þingi. Ummæli fjármálaráðherra Noregs, Kristínar Halvorsen, um að Íslendingar yrðu að greiða reikninginn fyrir þá risavöxnu hægritilraun sem þeir réðust í, þótt þeim þætti það súrt í broti, vakti reiði almennings. Þá litu margir líta svo á að Evrópusambandið hafi brugðist Íslandi og kannski má rekja ört minnkandi stuðning almennings við hugsanlega ESB-aðild til þeirrar umræðu. Sá minnkandi stuðningur gerir ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur valtari í sessi.

Enga stjórnarkreppu, takk!

Íslenska ríkisstjórnin þarf að taka margar ákvarðanir, sem fyrirsjáanlegt er að skapi henni gríðarlegar óvinsældir, enda blasir við mikill niðurskurður ríkisfjármála. Þegar fyrri stjórn hrökklaðist frá völdum var staðan sú, að enginn gat gert tilkall til stjórnartaumanna annar en Jóhanna Sigurðardóttir. Aðrir stjórnmálamenn voru einfaldlega of skaddaðir eða umdeildir. Jóhanna var, jafnt af stuðningsmönnum sem andstæðingum, álitin heiðarleg og réttsýn. Þótt sumir andstæðinga hennar hafi talað neikvætt um „heilaga Jóhönnu“ voru fleiri sem gáfu henni það viðurnefni með jákvæðum huga. Enn nýtur hún afgerandi stuðnings, en hins vegar ber mun minna á henni síðustu vikur. Fjármálaráðherrann og formaður Vinstri grænna hefur virst leiða stjórnina, vegna allrar umræðunnar um Icesave. En þetta er óvenjuleg staða, hann virðist í raun vera oddviti ríkisstjórnarinnar þessa dagana.

Átakamál sumarsins hafa óneitanlega skapað togstreitu og erfiðleika á stjórnarheimilinu. Þó er ósennilegt að stjórnarsamstarfið bresti á næstunni. Þar ræður áreiðanlega miklu, að vandséð er hvað ætti að taka við. Og stjórnarkreppa er ekki þjóðinni bjóðandi.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar