Félagslegur, efnahagslegur og pólitískur stöðugleiki. Voru rökin sem Finnar lögðu til grundvallar við mótun stefnu um samskipti við grannþjóðirnar á tíunda áratug síðust aldar. Þá voru landamærin á milli Finnlands og Rússlands talin marka lengstu og dýpstu velferðgjá Evrópu og óttast var um að ýmiskonar óstöðugleiki gæti borist til Finnlands úr austurátt.

Markmiðið við upphaf samstarfsins við grannþjóðirnar var að örva þróun landsvæðanna næst Rússlandi og að fá þau með í samstarf ESB þvert á landamæri. Starfsemin náði einnig til Eystrasaltslandanna, einkum næsta nágrannalandsins, Eistlands, en þar voru lífskjör umtalsvert lakari en í Finnlandi.

Í dag eru kringumstæður gjörbreyttar. Með samstarfinu við Norðvestur-Rússland stefndu Finnar fyrst og fremst að því að styrkja eigin efnahag. Umræðan um velferðargjá hefur eiginlega alveg lognast út af.

En það var einmitt markmiðið með samstarfinu við grannþjóðirnar. Þrátt fyrir að í Rússlandi sé enn að finna vandamál af efnahagslegum, félagslegum og umhverfislegum toga, þá hefur mikið vatn runnið til sjávar síðan öllu tali um yfirvofandi kreppu var hætt. Þar munar mest um árangurinn sem hefur náðst í rússneska hagkerfinu en ekki aðgerðir Finna.

En áætlunin um samskipti Finna við grannþjóðirnar stendur enn. Til hennar eru veittar á þriðja tug milljóna evra. Samkvæmt skilgreiningunni er markmiðið: „ að örva sjálfbæra, efnahagslega og samfélagslega þróun á Barentssvæðinu, í Karelíu, og svæðinu í kringum Pétursborg auk þess að styrkja og þróa samstarf stjórnvalda, fyrirtækja og íbúa Finnlands og Rússlands“

Af og til velta menn því fyrir sér hvort enn sé nauðsynlegt fyrir Finna að fjármagna áætlanir af þessu tagi í Rússlandi, sem telst til klúbbs hinna ríku G8 iðnríkja. Samstarfinu við grannþjóðirnar hefur verið haldið fram aðallega vegna þess að það bindur stjórnvöld svæða og sveitarfélaga í samstarfi sem gengur þvert á landamærin og á sér fyrst og fremst stað á sviðum þar sem Finnar njóta greinilega góðs af því eins og t.d. hvað varðar öryggismál kjarnorkuvera. Öllu slíku samstarfi við Eystrasaltslöndin lauk um leið og þau gerðust aðilar að ESB.

Af hálfu Rússa gengur meirihluti samstarfsins á milli landanna fram fyrir eigin afli. Samskiptin á milli Pétursborgar og Finnlands eru ákaflega öflug. Á aðalgötunni, Nevski Prospekt má hvarvetna heyra finnsku, og íbúar Pétursborgar sem fara í verslunarferðir hafa haldið lífi í verslun í suðausturhluta Finnlands þrátt fyrir þrengingar í efnahagslífinu. Á næstu árum verður ný hraðlest á milli Helsinki og Pétursborgar tekin í notkun sem að mun auðvelda ferðalög á milli borganna enn frekar.

Samskiptin við Rússland eru afar mismunandi eftir landsvæðum. Heimsborgin Pétursborg er einstök. Sambandinu við landssvæðin í Karelíu sem Finnar neyddust til þess að afsala sér yfirráð yfir til Rússa eftir síðari heimsstyrjöldina er öðruvísi farið. Þúsundir Finna sem eiga rekja ættir sínar til svæðisins heimsækja það á ári hverju.

Þar að auki er nokkur hluti Karelíu sem aldrei hefur tilheyrt Finnlandi en tengist þrátt fyrir það sögu Finna á mismunandi tímabilum. Núverandi samskipti við lýðveldið Karelíu byggir einkum á því að viðhalda og örva finnsku- og karelskumælandi menningu á svæðinu.

Finnar reyna að ná verktakasamningum í Múrmansk

Norðar og enn fjær landamærunum leika mismunandi verkefni og samskipti á milli stjórnvalda ennþá mikilvæg hlutverk. Á síðari tímum hefur athyglin aðallega beinst að Múrmansksvæðinu. Samskiptunum hefur verið haldið vakandi og það sama gildir fyrir Arkangelsk og sjálfstjórnarlýðveldið Komi, en mesta áherslan er samt lögð á Múrmansk.

Finnar hafa ekki lagt neina sérstaka rækt við stefnumótun fyrir norðurhluta landsins sambærilegri ”High North” stefnu Norðmanna. Þess í stað hafa Finnar ljóst og leynt reynt að örva efnahagslegan ávinning sinn á Norðvestur Rússlandi.

Í Múrmansk er nú verið að skipuleggja verkefni á sviði skipulagsmála sem tengist hugsanlegri stækkun á Stjokman - gasvinnslusvæðinu og byggingu umferðarmiðstöðvar. Eins og oft er raunin í Rússlandi, hefur ferlið frá skipulagningu slíkra risaverkefna til framkvæmda verið afar langt og strangt, en í þetta skiptið hafa Finnar gert tilraun til þess að fá að taka þátt í einstökum þáttum þess. Þegar gassvæðið Mjallhvít í Noregi var virkjað komust Finnarnir ekki að. Nú hafa þeir ákveðið að læra af þeim mistökum. Það er fyrst og fremst málmiðnaðurinn í Norður Finnlandi sem hefur byggt upp net birgja og meira að segja þeir ráðherrar sem fara með málefni utanríkisverslunar og samgangna hafa reynt að koma á sambandi við Múrmansk. Þá er stefnt að því að auka veru Finna í borginni umtalsvert.

Meðal þeirra vandamála sem hvað mestum erfiðleikum valda eru lakar samgöngur. Fjarlægðirnar eftir þjóðvegunum í norðri erum gríðarlegar og Rússlandsmegin við landamærin eru vegirnir alla jafna í slæmu ásigkomulagi. Lengi hefur verið rætt um nýjar lestarsamgöngur á milli Norður Finnlands og Rússlands. Teiknaðir hafa verið áhrifamiklar aðkomuleiðir en minna hefur farið fyrir framkvæmdum. Ekki er heldur um að ræða neinar flugsamgöngur frá Finnlandi til Múrmansk.

Norðurskautasamstarfið hefur farið fram hjá Finnum

Í eðli sínu er samstarfið við Barentssvæðinu fjölþjóðlegt samstarf á milli fjögurra ríkja og norðurhluta þeirra. Frá sjónarhóli Finna hefur samstarfið hinsvegar oft á tíðum reynst vera tvíhliða samband á milli Norðmanna, sem hafa úr mestu að spila, og Rússlands. Af þeim sökum hafa Finnar einnig stefnt að því að efla tvíhliða samband sitt við Rússa fyrir norðan.

Matti Vanhanen, forsætisráðherra Finnlands hélt stefnuræðu um markmið Finna á norðursvæðunum í nóvember 2008, á ráðstefnu um framtíð Barentssvæðisins. Í ræðunni lagði hann sér í lagi áherslu á loftlagsbreytingarnar, frumbyggjana, siglingar, ferðaþjónustu, skipulag, rannsóknir, samgöngur og flutningaþjónustu auk þess að brýn nauðsyn væri á samstarfi yfir landamærin. Hann lýsti með öðrum orðum hvernig ástandið væri en kom ekki á framfæri neinum tillögum til úrlausna af hálfu Finna.

Þess er vænst að utanríkisráðherra Finna, Alexander Stubb haldi í lok september sambærilega stefnuræðu í Rovaniemi varðandi Norðurskautssvæðið.

Umsvif Finna í Norðurskautsráðinu hafa markast af því að athygli ráðsins hefur upp á síðkastið aðallega beinst að hafsvæðunum á Norðurskautinu. Umræðurnar hafa fyrst og fremst snúist um loftlagsbreytingar og bráðnun jökla, nýtingu náttúruauðæfa og vandamál varðandi eignarhald á svæðinu. Þar sem Finnar hafa ekki markað sér landhelgi í norðurátt hafa þeir staðið utan við þessar umræður. Þá var það einnig bakslag fyrir Finna að Evrópubandalagið hlaut ekki samþykki til þess að senda áheyrnarfulltrúa á fund Norðurskautaráðsins í Tromsö í apríl síðastliðnum.

Samskipti um Norrænu víddina

Í upphafi tíunda áratugar síðustu aldar áttu Finnar frumkvæði að því að koma á fjölþjóðlegu samstarfi um umhverfismál á Norðurskautssvæðinu, sem síðar leiddi til þess að Norðurskautsráðið var stofnað.

Hugmyndin um Barentssamstarfið var hinsvegar runnin undan rifjum Norðmanna en Finnar voru virkir í aðdraganda þess. Norrðlæga vídd Evrópubandalagsins var fyrir frumkvæði sem tekið var í lok tíunda áratugarins af þáverandi forsætisráðherra Finnlands, Paavo Lipponen.

Finnum tókst að gera norðlægu víddina að hluta af skipulagi ESB, en hún náði aldrei að komast í aðalhlutverkið. Nýju lífi var blásið í norrænu víddina á formennskutímabili Finna í ESB árið 2006 og nú er tími til komin að koma á laggirnar samstarfi, sem lengi hefur verið á teikniborðinu, um samgöngur og flutningaþjónustu til viðbótar við menningarsamstarfið sem er nýrra af nálinni.

Hvaða svæði telast tilheyra norðlægu víddinni hefur ekki verið skilgreint landfræðilega en aðaláherslur í öllum aðgerðum hafa verið á svæðið kringum Eystrasaltið. Þar sem samstarfið um umhverfismálin urðu ofan á varð skólphreinsistöðin í Pétursborg eitt af flaggskipunum og hefur átt ríkan þátt í að minnka mengun í Eystrasaltinu.

Mismunandi afstaða gagnvart gasleiðslunni

Eitt brýnasta verkefnið sem blasir við í sambandi við Eystrasaltið er rússnesk-þýska NordStream gasleiðslan sem Paavo Lipponen hefur meðal annarra verið talsmaður fyrir. Verið er að leggja mat á umhverfisáhrif leiðslunnar um þessar mundir. Ákveðin skilyrði vegna umhverfisáhrifa leiðslunnar verða sett en þau munu að öllum líkindum ekki hafa nein áhrif á ákvörðun um lagningu hennar.

Leiðtogar Finnlands hafa endurtekið að fyrir Finna sé fyrst og fremst um að ræða ákvörðun á sviði umhverfismála en ekki stjórnmála, efnahagsmála eða varði öryggismál. Að því leiti er afstaða Finna gerólík afstöðu bæði Eista og Svía til málsins.

Þegar á heildina er litið er samband Finna og Eista mun öflugra og nánara. Velferðargjáin og umsóknir um vegabréfsáritanir heyra sögunni til. Skyldleiki tungumálanna og menningarinnar sem og landfræðileg nálægð höfuðborganna hefur í för með sér að Eistland er sá nágranni sem næstur er flestum Finnum (með undantekningu í norðrinu) og sem með tíð og tíma getur haft áhrif á sjálfsvitund Finna sem Norðurlandabúa. Hin Eystrasaltslöndin, Lettland og sér í lagi Litháen teljast í meðvitund Finna til landa sem eru þeim mun meira framandi.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar