Við loftslagsbreytingarnar á norðurskautssvæðinu eignast Danmörk brátt nágranna sem munu leita að möguleikum á flutningaleiðum og vinnslu hráefna af vaxandi áhuga. Það verður æ augljósara því meir sem íshellan bráðnar.

Danir verða að búa sig undir að eignast nýja nágranna lengst í fjarska á norðurskautssvæðinu og það mun eflaust koma á óvart. Væru Danir spurðir nú hverja þeir teldu næstu nágranna sína myndu flestir eflaust benda á Svíþjóð og Noreg.

Þó að þeim líki ekki alls kostar gagnrýni Svía á dönsku útlendinga- og aðlögunarstefnuna, og þó að sumir Danir eigi erfitt með að leyna öfund sinni á útbólgnum norskum olíusjóðum, bera þeir engu að síður hlýhug til nágranna sinna á Norðurlöndum.

Í beinu framhaldi myndi þeim detta í hug stóri nágranninn í suðri, Þýskaland, sem sögunnar vegna kallar fram blendnar tilfinningar en verður samt sem áður að teljast nágranni og mikilvægur viðskiptafélagi.

Norðurheimskautið og einkum og sér í lagi Eystrasaltslöndin munu koma í hugann og sumir Danir munu líta um öxl til áranna upp úr 1990 þegar Danmörk var með þeim fyrri til að viðurkenna nýunnið frelsi Eystrasaltslandanna eftir að þau höfðu áratugum saman verið undir hæl gamla sovéska heimsveldisins.

Og fyrst minnst er á stóra björninn í austri þá veldur hörkuleg utanríkispólitík Rússa áhyggjum þegar þeir skrúfa frá og fyrir olíu og gas.

Fæstir Danir munu hugsa um norðurskautssvæðið í sambandi við hugtökin nábýli – og fjandskapur. En þó að almenningur veiti fjarlægum slóðum takmarkaða athygli eru pólitískir talsmenn öryggis- og varnarmála í danska þinginu fyrir löngu farnir að beina athyglinni þangað.

Norðurskautssvæðið kallar á ný verkefni

Snemma í sumar kom mikill meirihluti þingsins sér saman um víðtæka áætlun um framtíð varnarmála í Danmörku.

En áður en stjórnmálamennirnir, með Søren Gade varnarmálaráðherra í broddi fylkingar, gerðu með sér samkomulag um varnir Danmerkur, hafði sérstök varnarmálanefnd – með þátttöku sérfræðinga – unnið skýrslu með nákvæmum lýsingum á mest aðkallandi verkefnum í öryggismálum sem danski herinn mun standa frammi fyrir á komandi árum.

Af skýrslu varnarmálanefndarinnar, „Danski herinn – hnattræn þátttaka“ má glögglega ráða að sérfræðingarnir gera ráð fyrir að svæðin norður við heimskaut muni kalla á vaxandi alþjóðlega athygli næstu 16 ár. Eða eins og stendur í skýrslunni:

„Bráðnun íshettunnar á norðurpólnum, sem búast má við vegna hnattrænnar hlýnunar, opnar nýja möguleika á vinnslu hráefna og opnun nýrra siglingaleiða. Vaxandi starfsemi mun breyta landfræðilega hernaðarlegu mikilvægi svæðisins.“

Í beinum tillögum varnarmálanefndarinnar er gert ráð fyrir því að þegar tímar líða muni umferð og starfsemi fara vaxandi í Grænlandi og nágrenni – einkum siglingar. Þetta muni hafa í för með sér varnaraðgerðir á svæðinu.

Varnarmálanefndin leggur þess vegna til að eiginleg greining á þeirri hættu sem steðjar að Grænlandi og hafsvæðinu í kring verði gerð sem allra fyrst. Nefndin vill einnig að leitað verði leiða til að efla gæslu á svæðinu fljótlega. Og að lokum stingur nefndin upp á því að hrundið verði af stað víðtækari greiningu á verkefnum sem herinn þarf að leysa á norðurskautssvæðinu í framtíðinni, þar með hvort hagkvæmt væri að taka upp nánari samvinnu við önnur Norðurlönd, Bandaríkin eða Kanada.

Viðbragðshersveitir á norðurskautssvæðinu

Varnarmálanefndin birti skýrslu sína 26. mars. Nokkrum mánuðum síðar, hinn 24. júní, gerði óvenju mikill meirihluti – ríkisstjórnarflokkarnir Vinstriflokkurinn og Íhaldsflokkurinn ásamt stuðningsflokknum Danska þjóðarflokknum og Sósíaldemókrataflokknum, Sósíalska þjóðarflokknum, Róttæka vinstriflokknum og Bandalagi frjálslyndra – stóra samkomulagið um þróun varnarmála 2010-2014.

Í varnarsamkomulaginu fer að sjálfsögðu mest fyrir hlutdeild Danmerkur á mörgum átakasvæðum heimsins nú, einkum Afganistan. Það er ekki að undra því að þessar aðgerðir á stríðssvæðum kostar herinn feikilega mikið, bæði mannafla, útbúnað og bein útgjöld.

Fyrir alla stjórnmálaflokkana sem stóðu að samkomulaginu hafði það algjöran forgang að tryggja að danskir hermenn, sem skipaðir eru til herþjónustu í Afganistan, fái rétta þjálfun og réttan útbúnað svo að þeir geti gegnt henni eins vel og kostur er á lífshættulegum svæðum og að reynt sé að koma í veg fyrir mannfall eins og hægt er.

En sé samningurinn lesinn vandlega sést að stjórnmálamennirnir eru farnir að taka norðurskautssvæðið með í reikninginn þar sem getur verið hætta á erfiðu nágrenni við lönd eins og t.d. Kanada og einkum Rússland.

Svipað og í skýrslu varnarmálanefndarinnar er því slegið föstu í samkomulagstextanum að aukin starfsemi á norðurskautssvæðinu muni breyta landfræðilega hernaðarlegu mikilvægi svæðisins og hafa í för með sér fleiri verkefni fyrir danska herinn. Og þess vegna er bent á ýmsar beinar aðgerðir:

Miðað við núverandi herstyrk verði bætt við viðbragssveit sem er sérútbúin til verkefna á norðurskautssvæðinu sem eftir atvikum er hægt að setja saman úr einingum frá öllum deildum hersins sem eru færar til starfa á heimskautssvæðum. Viðbótarherstyrkurinn á að stuðla að því að Danir standi sterkar að vígi á svæðinu og verður hægt að bæta honum við á Grænlandi eða í alþjóðlegum verkefnum á norðurskautssvæðinu.

Gerð verði áhættugreining fyrir sjávarumhverfið í og umhverfis Grænland, þar með talin víðtæk greining á verkefnum hersins á norðurskautssvæðinu í framtíðinni. Í því samhengi verði rannsakaðir kostir þess að taka upp nánari samvinnu við hin Norðurlöndin, Bandaríkin, Kanada, Rússland og Stóra-Bretland, m.a. við gæslu og einnig rannsakað hvort hægt sé að útfæra og þróa betri gæslukerfi fyrir siglingar við Grænland.

Aukin gæsla getur bætt möguleika hersins að byggja upp mynd af stöðu mála við Grænland og umhverfis þess og þar með er hægt at meta hversu mikið bolmagn til aðgerða þarf eins og það er orðað í skjalinu.

Í sambandi við greininguna á framtíðarverkefnum á norðurskautssvæðinu er hægt að íhuga að nota t.d. orustuflugvélar við gæslu og við að staðfesta fullveldi landsins á yfirráðasvæðinu. Rannsaka skal möguleikann á að auka notkun eftirlitsflugvéla, einnig ganga úr skugga um hvort ómönnuð kerfi og gervihnattagæsla til lengri tíma geti annast einhver þeirra verkefna sem eftirlitsflugvélar annast nú.

Nábýli – eða fjandskapur?

Ennþá er alls óvíst hver þróunin verður á norðurskautssvæðinu og hve hart löndin munu ganga fram í fylgja eftir öryggis- og viðskiptahagsmunum sínum á þessum fjarlægu slóðum.

En víst er að allir eiga von á því að nábýlið lengst í norðri fái nýja þýðingu og að það geti verið stutt á milli nábýlis og fjandskapar ef t.d. verður hægt að sækja hráefni úr jarðvegi sem áður var hulinn þykkri íshettu.

Í sambandi við þróunina á norðurskautssvæðinu mun Danmörk einnig taka þátt í að efla alþjóðleg samtök sem tryggja að margir komi að því að leysa málin. Á það er lögð rík áhersla í greiningum varnarmálanefndarinnar og í samkomulagstextanum um framtíð varnarmála Danmerkur.

Ógnir og ögranir í hnattrænum heimi eru einfaldlega of margslungnar til að eitt einstakt land geti tekist á við þær – allra síst lítið land eins og Danmörk.

Í framtíðinni verður þess krafist að margir komi að lausnum mála, mun meira en hingað til hefur þekkst. Af þeirri ástæðu munu danskir stjórnmálamenn vinna markvisst að því að efla samvinnu í alþjóðlegum stofnunum sem skipta sköpum fyrir öryggi í heiminum – það á einkum við SÞ, NATÓ, ESB og ÖSE.

Þróunin á norðurskautssvæðinu og nábýli við sérlega sterk öfl á fjarlægum slóðum mun auka mikilvægi grundvallarutanríkisstefnu og varnarmálastefnu.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar