Á Norðurlöndum hefur löngum verið litið á Svíþjóð sem hinn sjálfsörugga stóra bróður.

Ef marka má rithöfundinn og sagnfræðinginn Herman Lindqvist hefur samsetning sænsku þjóðarinnar og efnahagur breytt þeim valdahlutföllum. Sitthvað hefur breyst.

Lindqvist segir: „Til Malmö streyma nú rútur fullar af kaupglöðum Dönum sem vilja græða á lágu gengi sænsku krónunnar. Í Noregi vinna Svíar við að hreinsa og pakka fisk til að eiga í sig og á – störf sem flestir Norðmenn telja sig of góða til að sinna. Og finnsk fyrirtæki hafa á síðustu árum keypt upp fjölmörg sænsk fyrirtæki”

”Sá tími er liðinn að Svíar geti látið eins og þeir séu kóngar á Norðurlöndum – nú eru það norrænu grannríkin sem eru áræðin, rík og frumleg” segir sænska blaðakonan Maria Wernhult um nýtt hlutverk Svía í samskiptum við norrænar frændþjóðir.

Svíar verða að láta af vanahugsun

Norðmenn eru að öllum líkindum sú grannþjóð sem stendur Svíum næst á tungumála- og menningarsviði. Á hverjum degi fara tugþúsundir manna yfir landamærin milli grannríkjanna og fyrir íbúa Värmlands er Ósló næsta stórborgar- og vaxtarsvæðið. Landshöfðinginn í Värmlandi, Eva Eriksson, hefur einnig bent á, að í nýrri Evrópu beini menn sjónum til vaxtarsvæða óháð landamærum. Hún lítur svo á að tímabært sé að Svíar endurskoði þá afstöðu til Norðmanna sem kom fram í ummælum Björn Rosengren, fyrrverandi atvinnumálaráðherra, þegar hann missti það út úr sér fyrir fram sjónvarpsvélar að Noregur væri síðasta sovétríkið.

Þegar Norðmenn ákváðu í fyrra að kaupa bandarískar F-35 herþotur í stað sænskra herþotna af kom það illa við rekstur Saab-verksmiðjanna. Og Sten Tolgfors varnarmálaráðherra var vonsvikinn. Hann hafði gert Norðmönnum tilboð um að framleiða vélarnar og lagði í því sambandi áherslu á mikilvægi norræns samstarfs, en það dugði ekki til.

Þetta var ekki í fyrsta sinn sem mistekst að koma á viðskiptum milli Svía og Norðmanna. Þrír áratugir eru síðan Pehr G Gyllenhammar, þáverandi forstjóri Volvo, reyndi að koma á umfangsmiklu samstarfi um iðnframleiðslu. Norsk fyrirtæki áttu að eignast 40% hlut í Volvo verksmiðjunum gegn því að þær eignuðust hlut í norskum olíulindum og fengju að framleiða vistvæna bíla þar sem ál framleitt í Noregi yrði helsta hráefnið. Mótmæli af hálfu Svía þess efnis að Norðmenn myndu hagnast of mikið urðu til þess að ekkert varð af samningum.

Og fyrir áratug runnu út í sandinn samningar um samstarf fjarskiptafyrirtækjanna Telia og Telenor þegar Norðmenn brugðust ókvæða við fréttum af því brögð hefðu verið í tafli því aðalstöðvar hins nýja fyrirtækis ættu að vera í Stokkhólmi.

Öflugur stuðningur við Eystrasaltsríki

Frá því að fjármálakreppan skall á hefur verið fjallað um samskipti Svía við Eystrasaltsríkin undir stórum fyrirsögnum í sænskum dagblöðum. Efnahagsþenslan í Eystrasaltsríkjunum var nefnilega fyrst og fremst tilkomin vegna ódýrs lánsfjár frá sænskum bönkum. Samkvæmt sænska fjármálaeftirlitinu lánuðu Swedbank, SEB og Nordea-bankinn Eystrasaltsríkjunum jafnvirði 490 milljarða sænskra króna. Það fjármagn fór í brask og einkaneysla. Þegar fasteignaverðið hrundi og bólan sprakk var efnahagur Eystrasaltsríkjanna rústir einar. Sænskum skattgreiðendum er nú gert að greiða reikninginn með íbúum Eystrasaltsríkjanna.

Þar sem sænsku bankarnir buðu hagstæð lán hækkaði verð á fasteignum um tugir prósenta á ári. Og þrátt fyrir bankahrunið í Svíþjóð frá tíunda áratug síðustu aldar endurtóku bankarnir mistökin, bankastjórar í útibúunum í Eystrasaltsríkjunum fengu háar bónusgreiðslur sem tóku mið af auknum lánveitingum. Swedbank hélt meira að segja áfram að auka útlánastarfsemi á árinu 2008 þrátt fyrir að lánabólan væri sprungin.

Swedbank hefur nú sent 240 sérfræðinga til Eystrasaltsríkjanna til að greiða úr erfiðustu flækjunum vegna lánastarfseminnar. Þeir eiga að stofna dótturfyrirtæki utan um skuldir sem torsótt verður að innheimta. Markmiðið er að bjarga því sem bjargað verður.

Á stjórnmálasviðinu var árum saman náið samstarf milli sænskra stjórnmálaflokka og sjálfstæðishreyfinganna í Eystrasaltsríkjunum, en þeim óx fiskur um hrygg á níunda áratugnum. Flokkarnir höfðu beinan hag af samstarfinu og í Svíþjóð hófust svokallaðir mánudagsfundir á Norrmalmstorgi i Stokkhólmi, þar sem sænskir stjórnmálamenn lýstu yfir stuðningi við systurflokka í Eystrasaltsríkjunum. Samstarfið varð enn nánara þegar sænska þingið ákvað á árinu 1995 að styrkja starfsemi stjórnmálaflokka, m.a. í Austur- og Mið-Evrópu.

Svíar létu einnig í mörg mest af hendi rakna til herafla Eystrasaltsríkjanna. Það byggði á þeirri stefnu þings og ríkisstjórnar að tryggja stöðugleika við Eystrasalt. Þegar Eystrasaltsríkjunum þremur bauðst aðild að NATO höfðu Svíar varið tugmilljörðum króna til að byggja upp varnir í Eistlandi, Lettlandi og Litháen.

Afmælisár vekur athygli á tungumálinu

Um þessar mundir er þess minnst að tvær aldir eru síðan Finnar sögðu sig úr lögum við Svía og hefur afmælisárið, sem sænsku og finnsku ríkisstjórnirnar standa fyrir, vakið mikla athygli. Einn af hápunktum þess var sameiginlegur ríkisstjórnarfundur þjóðanna í Tavastehúsinu i Finnland. Þar komu sænskir og finnskir ráðamenn sér m.a. saman um að auka samstarf á sviði rannsókna.

440 000 manns af finnskum uppruna búa í Svíþjóð. Helmingur þeirra talar finnsku, sem fyrir áratug var gert að einu af fimm minnihlutatungumálum í Svíþjóð. En fáir Svíar þekkja muninn á Finnum, Finnlands-Svíum og Svíþjóðar-Finnum. Það kemur oft fyrir að Finnlands-Svía á ferð um Svíþjóð er hrósað fyrir að tala góða sænsku, enda þótt móðurmál hans sé sænska.

Í tengslum við afmælisárið krafðist Maria Wetterstrand, formælandi Umhverfisflokksins, að sænska ríkið bæðist afsökunar á þeirri stefnu sem árum saman var rekin gagnvart finnskumælandi fólki í Svíþjóð og miðaði að því að útmá þjóðareinkennum þess. Hún vísar þar m.a. til þess að sænsk yfirvöld ætluðu að útrýma finnsku með því að banna skólabörnum að tala annað tungumál en sænsku í skólanum.

Svíar og Danir á öndverðum meiði í innflytjendamálum

Danir eru sú Norðurlandaþjóð sem Svíar hafa oftast farið í stríð við. Sagnfræðingurinn og rithöfundurinn Herman Lindqvist heldur því fram að 36 sinnum hafi þessar grannþjóðir barist á banaspjót. Hann heldur því fram að Danir séu enn ekki komnir yfir það áfall þegar Svíar innlimuðu Skán, Blekinge og Halland í ríki sitt með friðarsamningum í Hróarskeldu árið 1658. En Eyrarsundsbrúin hefur þrátt fyrir allt fært Svía og Dani nær hver öðrum. Nokkrum árum eftir að hún var opnuð var því slegið föstu í danska dagblaðinu Politiken í umfjöllun um samskipti grannþjóðanna, að í Danmörku væri maður danskur en í Svíþjóð væri maður bestur. Það sem brúar þjóðirnar í andanum stendur því ekki á jafn styrkum stoðum og brúin yfir Eyrarsund. Það sem skilur grannþjóðirnar að kemur fyrst og fremst fram í viðhorfum til innflytjenda. Margir Svíar telja Dani kynþáttahatara. Danir saka á móti Svía um hræsni og tvískinnung. Þeir séu í orði kveðnu umburðarlyndir, en innst inni vilji þeir ekkert með aðra hafa.

Þegar Svíar fóru í fyrra með formennsku í Norrænu ráðherranefndinni var fjölmörgum stjórnsýsluhindrunum milli norrænu ríkjanna rutt úr vegi. Til dæmis getur atvinnulaust fólk sem býr í Svíþjóð stundað hlutastarf í Danmörku og átt rétt á því að fá þar atvinnuleysisbætur til að tryggja full laun. Danskir ríkisborgar sem stunda vinnu í Svíþjóð geta í Danmörku ekið um á fyrirtækjabíl sem skráður er í Svíþjóð, hvort heldur þeir eru í vinnu eða einkaerindum.

Norrænu þjóðirnar hafa því ýmist verið saman eða í sundur. Er það einhver óskilgreindur sársauki sem laðar þær að hver annarri? Rannsókn sem gerð var við Gautaborgarháskóla sýnir að Svíar eru mjög hlynntir norrænu samstarfi. Í raun finna Svíar einungis til samkenndar með öðrum Norðurlandabúum. Fimmti hver Svía segist finna til mjög mikillar samkenndar með Dönum og Norðmönnum og tveir af hverjum þremur finna til mikillar samkenndar. Færri fundu til samkenndar með Finnum.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar