Það jaðrar við að norskir stjórnmálamenn ræði meira um norðurskautssvæðið en Evrópusambandið (ESB). Það er einkum vegna þess að tengsl Noregs við ESB eru pólitískt hitamál en jafnframt vegna þess að allir stjórnmálaflokkar skilgreina nú norðursvæðin sem ,,þau svæði Noregs sem mikilvægast er að veðja á“ í framtíðinni. Og á meðan Rússland og Kanada sveifla sverði eða tveimur á norðurskautssvæðinu leggja norsk stjórnvöld á það áherslu að þau séu ekki að undirbúa baráttu um auðlindir og yfirráð yfir norðurslóðum.

Í lok ágúst hélt Kanada stærstu heræfingu sem þeir hafa nokkurn tíma staðið fyrir á norðurskautssvæðinu – sem bæði forsætisráðherrann heimsótti og fjölmiðlar gerðu einkar góð skil – þar sem skilaboðin voru að Kanada hefði nú aukið umsvif sín á norðurslóðum til jafns við Rússa. Það er vel þekkt að rússneskur kafbátur plantaði fána á hafsbotninn undir norðurskautinu í fyrra auk þess sem vart hefur verið við stóraukna rússneska flugumferð á svæðinu.

Fréttirnar um heræfingu Kanada náðu til Noregs en án stríðsfyrirsagnanna sem birtust þegar rússneski kafbáturinn plantaði fánanum á hafsbotninn í fyrra. Það hafa sést fyrirsagnir á borð við að stórveldin sýni mátt sinn og megin en flestir fjölmiðlar halda ró sinni og treysta skilaboðum norskra stjórnvalda um að ekki sé um að ræða neitt kapphlaup á norðurskautssvæðinu og þó sérstaklega þeim skilaboðum að upphlaup Rússa eigi rætur að rekja til innanríkispólitíkur í Rússlandi.

Sjónum beint í norður

Það ber ekki að skilja sem að Norðmenn séu aðgerðalausir þegar að málefnum norðurskautssvæðisins kemur. Þvert á móti; þær áherslur Noregs í utanríkismálum sem hafa verið hvað mest áberandi snúa einmitt að málefnum norðurslóða. Ástæður þess eru margvíslegar: Varnarhagsmunir Noregs eru miklir í norðri, loftlagsbreytinga verður þar fyrst vart, á svæðinu er ógrynni olíu, gass og fisks en nýtingu þeirra verður að stýra, auk þess sem bráðnun íss getur orðið til þess að siglingaleiðir færast til.

Noregur beitir öðrum aðferðum en Kanada og Rússland til að gera tilkall til réttar síns. Mikil áhersla er lögð á að beita sér í alþjóðastofnunum, svo sem Norðurskautsráðinu og Barentsráðinu. Farið er með háttsetta stjórnmálamenn frá Evrópu og Bandaríkjunum í ferðir til Svalbarða – tilkomumesta ferðin var með Hillary Clinton fyrir nokkrum árum. Jonas Gahr Støre utanríkisráðherra nýtir öll tækifæri til að leggja áherslu málefni norðursvæðanna. Hann leggur ætíð áherslu á samræður og möguleikana sem fyrir hendi eru í stað þess að einblína á vandamálin sem upp geta komið þegar í ljós kemur að dýrmætar auðlindir/siglingaleiðir finnast á svæði sem ekki er að fullu búið að setja reglur um.

Samhliða mjúkri nálgun hagar Noregur sér nákvæmlega eins og önnur norðurskautslönd varðandi formlega hagsmunagæslu sína. Alþjóðlegu nefndinni, sem dregur landamæri varðandi landgrunn landanna, hafa verið afhent ný gögn og við stöndum fast á vafasömum rétti okkar til að stjórna fiskveiðum utan Svalbarða eftir norskum lögum. Í fjárframlögum til hersins og Landhelgisgæslunnar er gert ráð fyrir vissri aukningu umsvifa í norðri.

Norskum veiðieftirlitsmönnum rænt

Hefðbundin aðferð Noregs við að fylgja eftir fullveldi landsins hefur stundum leitt til óróleika í samskiptunum við Rússland. Það var sérstaklega alvarlegt fyrir fjórum árum þegar rússneskur togari rændi hreint og beint tveimur fiskveiðieftirlitsmönnum og það var að sögn einungis veðrið sem kom í veg fyrir að Noregur skyti aðvörunarskotum að rússnesku sjómönnunum. Þrátt fyrir að þá væri mikil spenna í samskiptunum kom í ljós að rússnesk yfirvöld vildu ekki standa í stórdeilum við Noreg. Sjómennirnir fengu þann stuðning sem almenningsálitið krafðist í Rússlandi en ekki meira en það. Eftir þetta atvik hefur komið í ljós að rússnesk yfirvöld telja sig hafa hag að norskri stjórnun fiskveiðiauðlinda. Til að nefna dæmi, þá komu engir hnökrar á sjávarútvegssamstarf Rússlands og Noregs á meðan á Georgíukrísunni stóð í fyrra né á meðan á NATO-refsiaðgerðunum stóð sem fylgdu í kjölfarið.

Það á við um mestallt norsk-rússneskt samstarf í norðri. Það hefur sinn gang – óháð stórpólitíkinni. Á hverju ári sem liðið hefur frá lokum kalda stríðsins hefur verið stofnað til nýrra samskipta milli Norðvestur-Rússlands og Norður-Noregs. Í Kirkjunesi, sem er næst landamærum Rússlands, búa nú svo margir Rússar að mörg götuskiltanna eru á tveimur tungumálum.

Það er stofnað til samskipta, bæði í smáu og stóru. Allra stærsta verkefnið – ný járnbraut – er enn á teikniborðinu. Þeir sem veðja á skipasiglingar og olíu ganga út frá því að mikið eigi eftir að gerast. Það er ekki hægt að ímynda sér hversu margir ætla að verða stórir á nýju Pomor-viðskiptunum – hugtakið á rætur sínar að rekja til 19. aldar en þá voru miklar siglingar og viðskipti milli þjóða í Norður-Noregi og Norðvestur-Rússlandi. Nýja viðskiptamynstrið á að vera langtum alþjóðlegra – skipaumferðinni milli Kína og Evrópu, sem fara á um svokalla norðuaustursiglingaleið þar sem nógur ís hefur bráðnað til að hægt sé að sigla, er ætlað hleypa lífi í nokkur þeirra sameiginlegra verkefna þar sem nú er veðjað á Barentssvæðið.

Þegar væntingarnar eru miklar geta vonbrigðin jafnframt orðið mikil. Undanfarið ár hafa margir sett fram efasemdir um ágæti norðaustursiglingaleiðarinnar sem flutningaleiðar. Enginn vafi leikur á að stóru flutningaskipin munu spara mikinn tíma og fé sigli þau norður fyrir í stað suður fyrir, en það þurfa að verða mjög miklar loftlagsbreytingar til að tryggt verði að siglingaleiðin sé íslaus árið um kring. Hættan á borgarísjökum er mikil og svo gæti farið að tryggingaiðgjaldið yrði svo hátt að það æti upp það sem skipaútgerðinni tækist að spara af tíma og fé.

Stokhman svæðið

Allra stærsta hindrunin í hafinu nefnist Stokhman – gífurleg gassvæði í Barentshafi þar sem gert er ráð fyrir að StatoilHydro taki þátt í að byggja upp vinnslu. Olíuverðið og efnahagsástand Rússlands gera það að verkum að hugsanlega verður svæðið ekki byggt jafnhratt upp og margir höfðu séð fyrir sér. Það myndi eyðileggja mikið bæði fyrir stærsta olíufyrirtæki Noregs og mörgum öðrum aðilum atvinnulífsins í Noregi. Hluti áætlana þeirra um útþenslu og um að lifa af hafa byggst á metnaði um að fá að taka þátt í rússneska gasævintýrinu.

Þrátt fyrir að olíuverð hækki og Rússland hefji framkvæmdir á Stokhman-svæðinu þá er ekki víst að Noregur taki þátt í þeim. Stóri hnúturinn á samskiptum Noregs og Rússlands um þessar mundir tengist einkaréttarlegum deilum milli norska símafyrirtækisins Telenor og rússneska fyrirtækisins Alfa. Frá norskum sjónarhóli lítur út fyrir að rússnesk yfirvöld beiti réttarkerfi sínu til að gera álitlegan eignarhluta Telenor í símafyrirtækinu Vimpelcom upptækan.

Leysist ekki þessi deila mun mörgum í Noregi finnast að ríkisfyrirtækið StatoilHydroe eigi að halda sig fjarri frekara samstarfi við Rússa. Til þess gæti komið að norsk yfirvöld þori ekki að veðja á verkefni í nágrannalandinu.

Þessu tengist jafnframt að landsstjórinn í Múrmansk var rekinn fyrir nokkrum mánuðum. Það voru sjálfsagt innanríkispólitískar ástæður fyrir því að hann var rekinn, en rökstuðningurinn, sem var lekið, tengdist Noregi. Landstjórinn, sem í mörg ár hafði verið einn af mikilvægustu aðilunum varðandi vöxt Barentsvæðisins, var sakaður um að ,,væflast um í útlöndum“ og fyrir að hafa ekki gætt hagsmuna Rússlands varðandi norðurskautssvæðið. Með öðrum orðum: Hann var uppteknari af því að njóta lífsins með fjölda norska samstarfsmanna en að gæta hagsmuna eigin þjóðar.

Þrátt fyrir að stjórnendurnir í Moskvu hafi væntanlega fjarlægt landstjórann úr stöðunni vegna stuðnings hans við frambjóðanda í kosningum sem var gagnrýninn á Pútín, valda slíkar uppákomur óöryggi í Noregi. Það er sífelld umræða meðal norskra sérfræðinga og stjórnmálamanna á sviði utanríkismála um hvert stefni í Rússlandi og um afstöðu Noregs. Eigum við áfram að reyna að eiga í eins miklum samskiptum og við getum eða eigum við að vera harðari og setji fleiri fyrirvara í uppbyggingu norsk-rússneskra tengsla?

Bráðabirgðasvarið er að við eigum að halda áfram á sama hátt og hingað til – stuðla áfram að nýjum tengslum, en þá helst að svæðisbundnu samstarfi milli Norður-Noregs og Norðvestur-Rússlands. Þá verður líka að vera vilji fyrir hendi á svæðinu.

Það hafði ekki jákvæð áhrif þegar rússneskir landamærahermenn komu keyrandi að landamærunum fyrr í sumar með fulla rútu af hælisleitendum. Þeir skildu þá eftir á landamærunum með vegabréf og rússnesk skjöl – augljóslega í þeim tilgangi að losa sig við rússneskt vandamál.

Í landi þar sem eitt af stóru kosningamálunum er methá aðsókn hælisleitanda til landsins, kom það illa niður á norsk-rússnesku samstarfstengslunum þegar fréttist af því að Rússar hefðu á þennan hátt losað sig við hælisleitendur. Til að allrar sanngirni sé gætt ber að nefna að enn er um einangrað tilvik að ræða. Og það verður væntanlega ekki endurtekið. Það virðist á öllu að Rússland vilji áfram eiga góð samskipti við vestlæga nágrannalandið sitt í norðri.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar