Að kvöldi mánudagsins 31. mars héldu utanríkisráðherrar Finnlands, Svíþjóðar og Noregs sameiginlegan blaðamannafund í Helsinki. Salurinn fylltist af fjölmiðlafólki. Carl Bildt og Jonas Gahr Støre fylgdust vandræðalegir með þegar Kanerva utanríkisráðherra Finna staðhæfði að hann hygðist ekki láta af störfum.

Morguninn eftir neyddist Kanerva þrátt fyrir allt að telja sjálfan sig til fyrrverandi ráðherra. Áhrifamikil persóna sem hefur verið virk á sviði finnskra stjórnmála frá því á áttunda áratug síðustu aldar var fallin.

Vandræði ráðherrans hófust í byrjun mars þegar æsifréttablaðið Hymy sagði frá rúmlega 200 sms, smáskilboðum sem Kanerva hafið sent úr vinnusíma sínum til tvítugs félaga í nektardanshópi. Í aprílblaði sínu birti tímaritið nokkur skilaboðanna sem voru bæði gróf og full af kynórum. Í Finnlandi þolir fólk eitt og annað en nú hefur ráðherrann orðið sér til athlægis og  þar að auki reynt að draga dul á sannleikann.

Fyrir ári síðan tók Hægriflokkurinn við ráðuneyti utanríkismála í fyrsta skipti síðan á fjórða áratugnum. Verkefnin framunda voru ögrandi, þau fólu meðal annars í sér formennsku fyrir öryggis- og eftirlistmál í Evrópu. Það var þörf fyrir einstakling með reynslu og hana hafði Kanerva. Stjórn flokksins var meðvituð um að Kanerva hefur haft sterkar tilhneigingar til fjölskrúðugs einkalífs. Sjálfur ábyrgðist hann að það myndi ekki valda neinum vandræðum.

Framan af lék allt í lyndi. Kanerva tókst fagmannlega á við störf sín. Í Hægriflokknum voru margir ánægðir með að honum tókst strax að koma á góðu samstarfi við Bandaríkin. Hann fékk m.a. að hitta Condoleezu Rice, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, tvisvar sinnum. Jafnaðarmanninum Erkki Tuomioja sem hafið gegnt embætti utanríkisráðherra á undan honum, hafði nefnilega alls ekki tekist að ná samkomulagi við Bush stjórnina og á hans tíma var lítið samband á milli Helsinki og Washington. Í formennskuhlutverki fyrir ÖSE beitti Kanerva sér einnig af miklum krafti.

En, á einum mánuði hrundi allt. Kanerva og Hægriflokknum tókst að halda sér á floti þangað til innihaldið í skilaboðunum var gert opinbert. Eftir það jókst fjarafokið í kring um Kanerva aðeins og sá fjötur á fót, sem siðferðisbrestir hans í einkalífinu urðu honum greinilega í embætti utanríkisráðherra, voru öllum ljósir – nema ráðherranum sjálfum.

Á sama tíma kom Matti Vanhanen fyrir rétt ásamt fyrrverandi unnustu sinni vegna bókar sem hún hafði skrifað og svipt hulunni af nánu sambandi þeirra, bók um skammvinnt samband þeirra sem var vandræðaleg fyrir Vanhanen. Í hans tilfelli snerist málið um erfiðleika við að stjórna mannlegum samskiptum. Kanerva, á hinn bóginn, missti allan trúverðugleika sinn.

Undir þessum kringumstæðum tilnefndi formaður Hægriflokksins Jyrki Katainen,  Alexander Stubb í embætti utanríkisráðherra. Stubb er fertugur, fulltrúi á Evrópuþinginu sem hefur enga reynslu af innanríkismálum í Finnlandi. En þar fyrir utan er hann alþjóðlegur, mikill málamaður og  að auki tengist hann ekki í neinum hefðbundnum línum í finnskum stjórnmálum. Nú er greinilega ætlunin að komast hjá þeirri pólitísku menningu sem einkenndi Kanerva.

Lappland, Þýskaland og Úrúgvæ – nýjar “vígstöðvar” Finnlands

En ýmislegt annað hefur vissulega borið á góma í Finnlandi upp á síðkastið. Samband Finnlands við alþjóðasamfélagið hefur undanfarið frekar einkennst af vandamálum tengdum fjármálum og samkeppni en stjórnmálum. Má þar nefna nýleg dæmi frá Lapplandi, Þýskalandi sem og í Úrúgvæ.

Í kjölfar ákvörðunar trjávörufyrirtækisins Stora Ensos um að leggja niður nyrstu pappírsmassa- verksmiðjuna í Kemijäri í Lapplandi hafa átt sér stað óvenjulega snarpar umræður af pólitískum, hagrænum og félagslegum toga. Umræðurnar hafa snúist um samkeppnishæfni Finnlands, byggðastefnu, alþjóðavæðingu, framtíð trjávöruvinnslu, eignastefnu ríkisins, Rússlandsmálin og síðast en ekki síst sambandið á milli fjármögnunar og samfélagslegrar ábyrgðar.

Venjulega lifa fréttir af lokun verksmiðju með 200 starfsmönnum í fyrirsögnum aðeins um skamma hríð en síðan rénar umfjöllunin hægt og sígandi en að þessu sinni virðist þessu öðruvísi farið. Ennþá er fjallað um fréttirnar í fjölmiðlunum og ákvörðun Stora Enos hefur valdið ríkisstjórninni miklum heilabrotum.

Í október gaf Stora Enos út tilkynningu um sparnaðaraðgerðir sem myndu m.a. felast í lokunum á pappírsmassaverksmiðjunni í Norðursundi í Svíþjóð og tveimur verksmiðjum í Finnlandi og að önnur þeirra yrði verksmiðjan í Kemijärvi.

Fréttirnar um Kemijärvi voru algert reiðarslag. Um er að ræða iðnaðarbæ með tæplega eitt þúsund íbúum í Austur-Lapplandi, í þeim hluta Finnlands sem tölur um atvinnuleysi og brottflutning eru hvað hæstar. Það voru eitthundrað starfsmenn sem unnu hjá Salcomp, fyrirtækinu sem framleiddi hleðslutæki fyrir farsíma allt fram til ársins 2004 en það ár var framleiðslan flutt til Kína af hagkvæmni ástæðum. Málið vakti mikla athygli og Kemijärvi varð raunverulegt dæmi um Kínaheilkennið þ.e.a.s. röngunni á hnattvæðingunni.

Nú var pappírsmassaverksmiðjan einnig lögð niður. En málið tók óvænta stefnu. Íbúarnir á svæðinu undu ekki niðurstöðunni. Sterk fjöldahreyfing sem beitir sér fyrir að halda verksmiðjunni gangandi myndaðist og í marsmánuði tókst henni ekki aðeins að vekja umræður um ákvörðun Stora Enos á hluthafafundi fyrirtækisins heldur hefur hún einnig sent framkvæmdastjórn Evrópusambandsins kvörtun um ákvörðunina, fastráðið er að reyna að með þvingunum að leysa allt verksmiðjusvæðið til ríkisins og sækja um fjármagn til þess að byggja aðra tegund af pappírsmassaverksmiðju. Aðgerðir fjöldahreyfingarinnar hafa vakið víðtækar umræður um hagstjórn og samkeppnishæfni Finnlands.

Ríkið vill ekki blanda sér í málið

Pappírsmassaverksmiðjunni var komið á laggirnar snemma á sjöunda áratugnum, fyrst og fremst vegna byggðaþróunar, það var hluti af iðnaðarvæðingarstefnu finnsku ríkisstjórnarinnar. Þáverandi trjávöruframleiðsla, Enso-Gutzeit var að fullu í eigu ríkisins. Nú er hins vegar um að ræða alþjóðlegt fyrirtæki í trjávöruframleiðslu, stærstu hlutarnir eru í eigu finnska ríkisins og Wallenberg fjölskyldunnar í Svíþjóð. Finnska ríkið á beint eða óbeint um það bil þriðja hluta atkvæða.

Framleiðslueiningin i Kemijärvi hefur skilað hagnaði, en samkvæmt upplýsingum fyrirtækisins er hún veikasti hlekkur framleiðsluferlis þeirra og útlitið framundan er ekki bjart. Þær  ástæður sem Stora Enso gefur upp, er að fyrirtækið vilji hafa áhrif á aðgengi að trjám og verð hráefnisins til þess að tryggja rekstur stærri eininganna í Finnlandi,  út frá sjónarhorni alþjóðlegs fyrirtækis á hlutabréfamarkaði. Fjárfestingar í skógrækt í Suður-Ameríku skila mun meira arði en framleiðslan á hinu hefðbundna svæði heima í norðrinu, þar sem trén vaxa hægt og vinnuaflið er dýrt.

Séð frá sjónarhóli Kemijärvibúa var samt sem áður verið að leggja niður virka og arðsama verksmiðju af fræðilegum og langsóttum ástæðum. Efnið var upplagt í deilur og athyglin beindist fyrst og fremst að finnsku ríkisstjórninni. Spurningunni um ábyrgð eiganda var varpað fram.

Í finnska þjóðþinginu hefur farið fram atkvæðagreiðsla um traust stjórnarinnar og hlutverk ríkisins sem minnir á Kemijärvi: geta þeir sem eiga minnihluta skipt sér af ákvörðunum stjórnar hlutafélagsins?  Ríkisstjórnin hefur haldið fast við þá meginreglu sína að blanda sér ekki inn í ákvarðanir stjórnar hlutafélagsins. Sú röksemdafærsla fellur í góðan jarðveg meðal atvinnurekenda en hún jók ekki á vinsældir í kosningunum, sérstaklega ekki fyrir Miðflokkinn, sem er sá flokkur sem hvað mestra vinsælda nýtur í Norður-Finnlandi. Mörgum þykir sem framtíð ríkisins sé fórnað á altari hnattvæðingarinnar.

Sambandið við Rússland orsökin

Einn þáttur málsins er sambandið á milli Finnlands og Rússlands. Samkeppnishæfni finnska trjávöruiðnaðarins líður um þessar mundir fyrir stöðugt hækkandi verð á timbri. Ástæðurnar eru þær að Rússar eru að margfalda tolla á því timbri sem kemur yfir landamærin og er lífsnauðsynlegt finnska trjávöruiðnaðnum.

Finnar hafa um langa hríð rætt málið í tvíhliða viðræðum á öllum fundum sem þeir hafa átt með rússneskum stjórnvöldum. Spurningar um tollana á timbur hafa einnig verið til umfjöllunar hjá Evrópusambandinu og allt útlit er fyrir að málið geti hindrað inngöngu Rússlands í Alþjóða viðskiptastofnunin (WTO).

Hingað til hefur enginn árangur náðst, allt lítur út fyrir að timburtollarnir verði settir á. Rússar rökstyðja ákvörðunina með því að þetta muni laða að fjárfestingar í trjávöruiðnaðinum.

Óhætt er að segja að til eru mörg finnsk fyrirtæki sem eru að undirbúa sig undir að koma sér fyrir í Rússlandi en það reynist ekki alltaf jafn auðvelt. Sem dæmi um það mætti nefna fyrirtæki sem hafði gert samning við ríkisstjóra varðandi fjárfestingar í pappírsmassaverksmiðju en eftir að ríkisstjórinn lét lífið í bílslysi ógiltu eftirmenn hans alla fyrri samninga með einu pennastriki.

Verði tollarnir á timbrið að raunveruleika er hætta á að störfum við trjávöruiðnaðinn í Finnlandi fækki um þúsundir og þá telst dæmið um Kemijärvi aðeins upptaktur að stórfelldum niðurskurði.

Traustið gufað upp í Þýskaland og Argentínu

Í umræðu almennings um aðstæðurnar í Kemijärvi eru þær bornar saman við ákvörðun Nokia um að loka farsímaverksmiðju í Bochum í Þýskalandi og flytja framleiðsluna til Rúmeníu. Ákvörðunin vakti miklar hræringar sem enn hefur ekki tekist að lægja . Í Finnlandi hefur ákvörðun Nokia ekki verið gagnrýnd að marki, að því frátöldu að álitið er að fyrirtækinu hafi mistekist við að koma upplýsingum um málið almennilega til skila. En bæði þessi tilfelli þykja bera vitni um aukinn áhuga almennings á félagslegri ábyrgð fyrirtækjanna. Útskýringar sem byggja á því að tryggja verði samkeppnishæfnina á alþjóðlegum mörkuðum eru oftar véfengdar, að minnsta kosti af þeim sem ákvarðanirnar bitna á.

Talið er að ákvörðun Nokia hafi áhrif á orðstír Finnlands í Þýskalandi. Og það eru fleiri slík dæmi. Ákvörðun trjávöruvinnslufyrirtækisins Metsä-Botnias um að byggja stóra pappírsmassaverksmiðju í Argentínu á landamærunum við  Úrúgvæ markaði upphaf að margra ára stjórnmáladeilu í Suður-Ameríku. Ekki var tekið nægjanlegt tillit til skoðana íbúa sem bjuggu á hinum árbakkanum og það leiddi til deilna.

Pappírsmassaverksmiðjan var að endingu byggð og framleiðslan er meira að segja hafin, en það hefur leitt til þess að snuðra er hlaupin á þráðinn í samskiptum Úrúgvæ og Argentínu. Finnland varð blótsyrði í Argentínu og finnska flaggið brennt í Búenos Aires. Í Finnlandi hefur þessi framvinda vakið nokkra undrun og ríkisstjórnin reyndi – án árangurs – að gera Argentínumönnun það ljóst að það er fyrirtækið en ekki ríkisstjórnin sem á í hlut. Í lok mars var stjórn Metsä-Botnias dregin fyrir rétt vegna ásakana um umhverfisspjöll.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar