Eftir að hin alþjóðlega fjármálakreppa skall á heyrast tónar þjóðernis- og verndarstefnu frá stjórnmálamönnum. Mona Sahlin, formaður jafnaðarmanna, leggur til að hætt verði að flytja út rafmagn til svæða utan Norðurlanda. Þetta myndi halda verðinu niðri heima fyrir, en rafmagn framleitt í Svíþjóð er þegar ódýrara en annars staðar í Evrópu. Ekki er langt síðan Fredrik Reinfeldt forsætisráðherra skoraði á fólk að kaupa sænskt.

Bæði Fredrik Reinfeldt og Mona Sahlin hafa verið gagnrýnd harkalega í dagblaðaleiðurum fyrir málflutning sinn og þeim bent á að verndarstefna geti verið freistandi í bili, en til lengri tíma litið geti hún staðið efnahagslegri framþróun í öllu Evrópusambandinu fyrir þrifum.

Sem stendur er Fredrik Reinfeldt á móti þeim þjóðlega egóisma sem valdið hefur óeiningu í ESB og leitt til dýpstu kreppu í bandalaginu. Reinfeld hefur harðlega fordæmt aðgerðir Sarkozys Frakklandsforseta til að bjarga frönskum bílaframleiðendum.

En helsta stolt Svía, bílaverksmiðjur Volvo og Saab, er líka í miklum vandræðum. Sænska stjórnin og General Motors sem eiga Saab-verksmiðjanna hafa síðustu daga deilt hart um hverjir beri ábyrgð á framtíðarrekstri verksmiðjanna.

Bæði General Motors og sænska stjórnin neita alfarið að reiða fram þá milljarða króna sem til þarf ef bjarga á rekstrinum. Nú hefur fyrirtækið fengið fyrirmæli frá dómstólum að endurskipuleggja reksturinn, og veitir það þeim 4000 starfsmönnum sem uppsögn vofir yfir lítinn frest.

Endurskipulagning í rekstri opnar möguleika á því að reka megi Saab-verksmiðjunar með hagnaði. Yfirstjórnin hefur farið fram á það við ríkisstjórnina að hún veiti verksmiðjunum ríkisábyrgð svo þær geti leitað eftir láni hjá evrópska fjárfestingarbankanum. En stjórnin hefur hafnað þeirri beiðni á þeirri forsendu að viðskiptaáætlun fyrirtækisins sé ekki trúverðug.

Reinfeldt og Maud Olosson ætla að taka þá áhættu að 4000 starfsmenn verksmiðjanna og 15000 undirverktakar missi vinnuna. Stjórnarandstaðan, með Monu Sahlin leiðtoga jafnaðarmannaí broddi fylkingar, þrýstir á stjórnina að grípa til aðgerða. Fyrst fór hún fram á að stjórnin gripi inn sem eigandi í Saab-verksmiðjunum, en féll svo frá þeim kröfum.

Hingað til hefur stjórninni að margra mati tekist að færa fram trúverðug rök fyrir að hafast ekki að og Reinfeldt og Olofsson standa fast á því að þeir ætli að standa vörð um skattfé sænskra launþega í stað þess að dæla því í verksmiðjur sem framleiða fleiri bíla en þær geta selt.

- Fremur uppstokkun en stöðnun, segir Reinfeldt

Svíar gjalda þess nú að búa í litlu landi sem mjög er háð útflutningi. Tugir þúsunda hafa misst vinnuna vegna þess að framleiðsla fyrirtækjanna er óseljanleg í útlöndum. Anders Borg fjármálaráðherra hefur notað orðið þjóðarneyð til að lýsa ástandinu.

2009 glatað ár í hnattrænu hagkerfi

Frá efnahagslegu sjónarmiði hefur Carl Bildt utanríkisráðherra lýst 2009 sem glötuðu ári. Hann segir augljóst að hnattvæðingin hafi tapað fluginu. Hann spyr sig hvort stjórnmálamenn muni standa í lappirnar komi til mótmæla gegn opnum landamærum, auknu frelsi í viðskiptum og frjálsara flæði fólks, fjármagns og hugmynda. Ráða leiðtogar við þær aðgerðir sem þarf gegn kreppunni án þess að falla í þá freistni að reyna að yfirbjóða hvern annan og taka upp verndarstefnu, spyr Carl Bildt.

Þann 1. júlí taka Svíar við formennsku í ESB af Tékkum og í desember verða þeir gestgjafar á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn. Markmiðið er að fá 192 þjóðir til að skrifa undir nýjan sáttmála þar sem þær skuldbinda sig til að draga úr útblæstri gróðurhúsa-lofttegunda. Könnun sem Norden i Fokus lét gera sýnir að mikill meirihluti Svía telur að norrænu þjóðirnar eigi að taka forystu í því að hindra loftslagsbreytingar. Könnunin sýnir einnig að meira en 70% trúa því að Norðurlönd geti haft áhrif á Kaupmannahafnarfundinum.

Áhyggjur af loftslagsráðstefnunni

Væntingarnar eru miklar en ótta gætir einnig um að leiðtogar heimsins hiki við að leggja þann fórnarkostnað á fólk sem það krefst að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Menn hafa áhyggjur af því að sett verði skilyrði sem iðnaðurinn geti ekki uppfyllt eða að fyrirtækin flytji til landa sem hafa minni metnað í loftslagsmálum. Vonir eru bundnar við að Barack Obama hafi aðra stefnu í loftslagsmálum en forveri hans á forsetastóli í Bandaríkjunum. Fjármálakreppan minnkar þó líkur á að Obama skrifi undir nýjan loftslagssamning í Kaupmannahöfn.

Andreas Carlgren, umhverfisráðherra Svíþjóðar, bindur vonir við að sá metnaður sem ESB lagði í stefnu sína í orku- og loftslagsmálum verði til þess að sambandið taki forystuna á Kaupmannahafnarfundinum. Hann trúir því líka að kreppan geti skapað ný tækifæri því ráðast þurfi í fjárfestingar til að koma hagkerfinu aftur í gang. Sóknarfæri geti legið í víðtækum grænum tæknilausnum í orkumálum á grundvelli nýs loftslagssamnings.

Aukinn launamunur í kjölfar hnattvæðingar

Í skýrslu hnattvæðingarráðs ríkisstjórnarinnar um er því haldið fram að 40% allra starfa í framleiðsluiðnaði í Svíþjóð muni á næstu árum hverfa til láglaunalanda. En í annarri skýrslu frá sama ráði kemur fram að störfum í sænskum fyrirtækjum fjölgi þegar þau hefji starfsemi í löndum þar sem launin eru lág. Skýrslan er skrifuð af Lars Calmfors, einum virtasta hagfræðingi Svíþjóðar, sem hefur rannsakað hvaða áhrif viðskipti við láglaunalönd hafi á atvinnustig í löndum eins og Svíþjóð þar sem launin eru há. Hann telur að ágóði af ódýrari framleiðslu í útlöndum skapi möguleika á nýjum sérhæfðum störfum í heimalandinu. Samkvæmt þessu er neikvæðar afleiðingar alþjóðavæðingarinnar ekki atvinnuleysi heldur aukinn launamunur.

Þar sem laun í Svíþjóð eru há í samanburði við laun í öðrum löndum er framleiðslan dýrari en framleiðsla keppinautanna. Sænsk fyrirtæki geta því ekki keppt í verði en verða að keppa í gæðum. Hvernig það megi verða er mikið umhugsunarefni í atvinnulífinu, stjórnarráðinu og hjá opinberum yfirvöldum sem hafa það verkefni að auka hagvöxt í landinu.

Sænskar uppfinningar komast ekki á markað

Þekkingarstig í Svíþjóð er talið hátt og áhersla hefur verið lögð á æðri menntun og rannsóknir til að auka samkeppnishæfni. Veikleikinn er hins vegar sá að stórfyrirtæki sem standa fyrir 75% af öllum rannsóknum og tækniþróun í Svíþjóð eyða gjarnan rannsóknarfé sínu í löndum þar sem þau telja meiri von um ágóða. Lyfjafyrirtækið Pharmacia hætti til dæmis nánast öllum rannsóknum í Svíþjóð þegar það komst í eigu Pfizer. Annað vandamál er að Svíþjóð, sem er eitt þróaðasta ríki heims þegar kemur að rannsóknum og tækni, hefur ekki haft gott lag á að koma uppfinningum og rannsóknarniðurstöðum á markað.

Fræðasamfélagið hefur í áranna rás lagt áherslu á það við hinar ýmsu ríkisstjórnir að rannsóknarfyrirtæki, ekki síst í lífvísindum, þurfi stuðning stjórnvalda eigi þau að standa sig í harðnandi alþjóðlegri samkeppni. Sú krafa hefur verið á lofti að veita ætti fyrirtækjum á þessu sviði afslátt af sköttum. Innan OECD hafa mörg ríki fylgt allt annarri stefnu einmitt í málefnum fyrirtækja í lífvísindum.

Stjórnmálin verða æ hnattvæddari

Hnattvæðingin felur í sér að jafnvel stjórnmálin lenda í alþjóðlegri samkeppni. Þegar hægristjórnin afnam hátekjuskattinn var það sagt gert til að bæta rekstrarkjör fyrirtækja og auka útflutning og alþjóðavæðingu. Vonir eru bundnar við að Svíar sem eiga fjármagn í útlöndum flytji það heim og leggi í áhættufjárfestingar í sænskum fyrirtækjum. Efasemdamenn telja þó ekki sjálfgefið að peningar sem fluttir eru heim verði nýttir til áhættufjárfestinga. Allt eins geti eigendurnir keypt fasteignir sem leiði til hækkandi verðs á markaði og hærri vaxta.

Áhugi sænskra fyrirtækja á fjárfestingum í Afríku fer vaxandi og ekki er lengur litið á löndin þar fyrst og fremst sem þiggjendur þróunaraðstoðar heldur sem viðskiptaríki. Í fyrra jókst útflutningur Svía til Afríku um 22% og Útflutningsráðið opnaði hverja skrifstofuna af annarri. Um eitt hundrað sænsk fyrirtæki eiga nú dótturfyrirtæki í Suður-Afríku og um fjörutíu fyrirtæki á ári hefja starfsemi í Afríku

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar