Þegar Dr. Burton H. Lee yfirmaður námskeiða við Stanford háskóla ákvað að leita að samstarfsaðilum fyrir nýja námskeiðið sitt „European Entrepreneurship and Innovation Thought Leaders“ sendi hann erindi til 22 landa víðs vegar um Evrópu.

Hugsunin bak við þetta nýja námskeið var að það ætti að ná til allrar Evrópu, frá Írlandi til Moskvu, frá Skandinavíu til Miðjarðarhafs. En þegar námskeiðið hófst í janúar 2009 var það aðeins stutt af fjórum evrópskum samstarfsaðilum, Eistlandi, Finnlandi, Danmörku og Noregi.

Frumkvöðullinn að námskeiðinu hefur sagt í viðtali, að það sé með ólíkindum að Eistland skuli geta brugðist hraðar við en breska ríkisstjórnin.

Hið sama á við um Norðurlöndin.

Lee telur að skriffinskan sé ekki eins mikil í norrænu ríkisstjórnunum og þær geti því brugðist hraðar við.

Tölfræðileg gögn renna traustum stoðum undir reynslu dr. Burtons Lee af evrópskri nýsköpun.

Frá því árið 2001 hefur framkvæmdastjórn Evrópusambandsins birt skýrslu árlega undir nafninu „European Innovation Scoreboard“ (Evrópsk stigatafla nýsköpunar) þar sem árangur nýsköpunar Evrópulanda er veginn, metinn og borinn saman.

29 breytur eru notaðar til að bera löndin saman eins og til dæmis hvort þau búi yfir mjög hæfu vinnuafli, hvernig möguleikarnir á fjármögnun nýsköpunarverkefna séu og fjöldi skráðra einkaleyfa.

Samkvæmt nýjustu evrópsku stigatöflunni, sem birt var í byrjun 2009, stendur Svíþjóð sig best. Finnland er í öðru sæti og Danmörk er í fjórða sæti meðal 27 aðildarríkja ESB. Þýskaland og Bretland eru jafnframt meðal þeirra ríkja sem best standa sig.

Ef lönd fyrir utan ESB-aðildarríkin eru tekin með, þá kemur í ljós að Sviss er á heildina litið Evrópumeistari í nýsköpun. En Ísland og Noregur eru jafnframt mjög ofarlega á lista eða í 14. og 18. sæti. Það er vert að taka fram að tölurnar sem listinn byggir á eru frá því áður en fjármálakreppan skall á og að árangur Íslands til dæmis er ekki síst vegna sterkrar stöðu varðandi nýsköpun á sviði fjármála.

Enn á mikið vatn eftir að renna til sjávar áður en sigurvegarar og taplið fjármálakreppunnar verða gerð upp og mun staða hvers lands ráðast af því hvernig til tekst að fóta sig og aðlaga sig aðstæðum.

Kreppan elur á þjóðlegri verndarstefnu

Í stað þess að leita sameiginlegra leiða til lausnar á fjármálakreppunni hafa ESB-löndin hingað til brugðist við með aðgerðum í eigin landi til að reyna að bjarga sem flestum bönkum og vinnustöðum hvers lands fyrir sig.

Það er hætta á að þessar aðgerðir hvers ríkis í sínu landi grafi undan reglum innri markaðs ESB og banni við ríkisstyrkjum. En á tímum þegar Evrópuþingið stendur frammi fyrir kosningum, og fimm ára skipunartíma framkvæmdastjórnar ESB undir forystu Barroso er að ljúka, þá hefur nú þegar dregið verulega úr framkvæmdakrafti ESB-kerfisins.

Framkvæmdastjórn ESB hefur minnt einna helst á sjúkling sem er í losti, ringlaður og framtakslaus. Ófær um að framfylgja ESB-reglunum sem vera ber.

Það var ekki fyrr en um miðjan febrúar 2009, þegar Frakkar kynntu áform sín um að fleygja sex milljörðum evra í franskan bílaiðnað, að framkvæmdastjórn Barrosos virtist vakna. Skyndilega voru kallaðir saman tveir auka ESB-leiðtogafundir sem haldnir verða á vordögum auk reglulega leiðtogafundarins sem haldinn er í mars. Ætlunin er að reyna að stöðva þjóðlegu verndarstefnuna sem nú læðist fram og reyna að finna sameiginlegar lausnir á fjármálakreppunni.

Kannski tekst það. En reynslan sýnir að nýsköpun kemur þar sem fólk reynir að leysa erfið og áþreifanleg vandamál frekar en þar sem gáfað fólk reynir að teikna hugmyndir á hreint léreft eða auðan skýrslupappír.

Í menningu og menntun felst drifkraftur

Skýrsla framkvæmdastjórnar ESB sem fylgir nýsköpunartöflunni kemst að þeirri niðurstöðu, að sköpunargáfa og hönnun séu mikilvægir drifkraftar fyrir háþróaðan þekkingariðnað á sama hátt og gæði menntunargeirans virðist vera forsenda nýsköpunar.

ESB-kerfið gerir sífellt meira til að styðja við nýsköpun. Árið 2009 er til dæmis útnefnt sem „The European Year of Creativity and Innovation" (Evrópskt ár sköpunargáfu og nýsköpunar).

Evrópska INNOVA áætlunin, sem heyrir undir ráðuneyti fyrirtækja (DG Entreprise) framkvæmdastjórnar ESB, hefur líka stutt verkefni frá árinu 2006 til að stuðla að nýsköpun. Nýbúið er að setja á stofn nýjan sjóð sem gefur möguleika á að ýta úr vör fjölda nýrra verkefna á árinu 2009, meðal annars verkefni á sviði umhverfismála.

Frá því árið 2000 hefur takmarkið verið að ESB verði leiðandi í heiminum árið 2010 með hagkerfi sem byggir á þekkingu. En þrátt fyrir að hafa lagt gífurlega á sig þá stendur ESB enn að baki Bandaríkjunum og Japan varðandi nýsköpun.

Skandinavísku löndin ásamt Þýskalandi og Bretlandi eru þau einu í ESB sem komast upp að hlið Bandaríkjanna og Japans.

Evrópusambandið hefur vissulega dregið á Japan og Bandaríkin á síðustu árum en það ber ennþá mikið á milli, sérstaklega þegar litið er til rannsókna og skráningu einkaleyfa.

Tölur frá árinu 2005 sýndu að Bandaríkin stóðu sig mun betur en ESB eða heilum 40% þegar litið er til nýsköpunar. Munurinn féll niður í 33% árið 2006 og 29% árið 2007. Á síðasta ári tókst ESB bara að minnka bilið um 1% og Bandaríkin standa því ennþá 28% framar þegar litið er til nýsköpunar.

Austurevrópskur möguleiki í dvala

Mirek Topolánek, tékkneski forsætisráðherrann og núverandi leiðtogi ESB-stjórnarinnar, telur það algera frumforsendu að beina athyglinni í auknum mæli að nýju aðildarríkjunum ætli ESB að takast að draga á Bandaríkin og Japan.

Hann gagnrýndi á ráðstefnu í Prag í lok janúar núverandi aðgerðir ESB fyrir að hafa verið úthugsaðar áður en ESB stækkaði til austurs og fyrir að taka ekki nóg tillit til þarfanna í nýju aðildarríkjunum.

„Gífurlegir möguleikar, sem ekki hafa verið nýttir hingað til, liggja í dvala í nýju ESB-löndunum. Við höfum hingað til beint sjónum að hraðri aukningu magns og gæða iðnaðarframleiðslunnar. Vesturhluti heimsálfu okkar hefur sent færibandsverksmiðjur í austur í stað þekkingar og verkþekkingar,“ sagði tékkneski forsætisráðherrann.

Mjög fá austurevrópsk fyrirtæki hafa ráð á rannsóknum og flest þeirra verða því að kaupa einkaleyfi og uppfinningar frá löndum sem eru meira nýskapandi. Rannsóknir í háskólum fá ekki heldur mikinn stuðning.

Aðferð sem lofar góðu (jafnframt fyrir ný ESB-aðildarríki) er að skapa svokallaða kjarna sem leiða rannsóknarumhverfið og fyrirtækin saman (aðferð sem meðal annars er notuð af norrænu stofnununum NordForsk og NICe – ritsj.)

„Rannsóknir umbreyta peningum í þekkingu, en nýsköpun umbreytir þekkingu í peninga“ sagði Mirek Topolánek í ræðu sinni í Prag.

Þrátt fyrir hina hörðu gagnrýni þá er Tékkland í raun eitt þeirra nýju ESB-landa sem gengur best ásamt Eistlandi, Slóveníu og Kýpur. Þessi fjögur lönd hafa tekið fram úr suðurevrópsku löndunum Ítalíu, Grikklandi, Portúgal og Spáni.

Fall Lissabon-hernaðaráætlunarinnar

Engum dettur í hug að Lissabon-hernaðaráætlunin muni takast og gera ESB að fremsta hagkerfi sem byggir á þekkingu árið 2010.

Jafnvel ekki þó að ESB-leiðtogarnir hafi ákveðið í mars 2005 að endursjósetja áætlunina og leggja mikla áherslu á vöxt og atvinnu ásamt því að færa meiri ábyrgð á herðar aðildarríkjunum um að ná markmiðunum með verkefnaáætlunum í hverju ríki fyrir sig.

Vorið 2008 var hernaðaráætlunin aftur lagfærð. Þar sem aukinna áhyggna gætti meðal almennings vegna loftlagsbreytinga, hækkandi meðalaldurs og aukinnar félagslegrar útskúfunar urðu leiðtogar ESB-ríkjanna ásáttir um að breyta Lissabon-áætluninni frá því að beina sjónum helst að „vexti og atvinnu“ og ákváðu að megináherslurnar ættu að vera „umhverfið og borgararnir“ í þau þrjú ár sem eftir lifðu af Lissabon-áætluninni.

Felst lausnin í norrænu kerfi sveigjanlegs öryggis á vinnumarkaði?

Í niðurstöðum leiðtogaráðs ESB frá því í mars 2008 var auk þess lögð sérstök áhersla á að norrænt kerfi sveigjanlegs öryggis á vinnumarkaði stuðli að hagnýtingu þeirra möguleika sem í hnattvæðingunni felst.

Þess vegna voru önnur ESB-lönd hvött til að hnýta kerfi sveigjanleika og öryggis inn í umbótaáætlanir sínar.

Það er þó hætta á að hin mörgu fögru orð og áform hrökkvi skammt á tímum þegar efnahagskreppa og fjármálaóróleiki skekja Evrópu.

Leiði kreppan til umfangsmikils niðurskurðar á framlögum til menntunar, rannsókna og menningar þá verður sú grein söguð af sem nýsköpun framtíðarinnar átti að vaxa á. Þá kæmi í ljós að um skammsýna hernaðaráætlun væri að ræða.

Umhverfisvænn vöxtur

Í Bandaríkjunum undir stjórn Baracks Obama eru uppi áform um að fjárfesta af krafti í umhverfisvænni tækni á næstu tíu árum. Nota á kreppuna sem nú ríður yfir sem stökkbretti til að sleppa út úr tímabili sem einkennst hefur af notkun jarðefnaeldsneytis.

Með því að fjárfesta af krafti í rannsóknum og nýsköpun reyna Bandaríkin að komast í fremstu röð hvað varðar að uppfinningu, framleiðslu og sölu nýrrar orkutækni.

Ríkisstjórnir Evrópu hafa líka á undanförnum mánuðum boðað örvunarpakka upp á milljarða evra en samkvæmt tölum frá Brueghel hugmyndabankanum verður aðeins örlitlum hluta (1,3%) peninganna varið í „umhverfisvænan vöxt“ – forvarnaraðgerðir varðandi loftslag, orku og umhverfi.

Peningarnir verða notaðir til að halda bankakerfinu á floti og til að tryggja atvinnu í bílaverksmiðjum og öðrum gömlum iðnaði.

Evrópska nálgunin að verkefninu lítur þar með út fyrir að vera í meginatriðum öðruvísi en hin ameríska en því fylgir sú áhætta að menn missi af tækni framtíðarinnar.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar