Íslendingar vilja taka upp Evruna.. Ástæðan er fyrst og fremst sú, að íslenska krónan er ónýtur gjaldmiðill og flestir telja ómögulegt að landið nái sér upp úr djúpri kreppunni án þess að taka upp annan og öflugri. En þótt evran sé helsta ástæða þess að æ fleiri Íslendingar horfa vonaraugum til Evrópusambandsins eru allar líkur á að aðildarviðræður við ESB muni fyrst og fremst snúast um fisk. „Við missum yfirráðin yfir fiskimiðunum, ef við göngum í ESB,“ er algengasta viðkvæði ESB-andstæðinga. „Já, en evran . . .“ svara stuðningsmenn þess að gjaldmiðill ESB verði tekinn upp hér og teljast allt upp í 80% þjóðarinnar í skoðanakönnunum.

Ekki er langt síðan orðið alþjóðavæðing hafði sömu merkingu í hugum Íslendinga og „tækifæri“. Alþjóðavæðing þýddi að við gátum tekið þátt í viðskiptum um allan heim, þar sem allir stóðu jafnfætis, hvort sem þeir komu frá litlu landi eða stóru. Alþjóðavæðingin fól í sér fjórfrelsið, frjálst flæði fjármagns og fólks, vöru og þjónustu. Íslendingar eru aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu og um þá aðild hefur ríkt ágæt sátt. Og tækifærin nýttu Íslendingar sér svo um munaði. Þar bar auðvitað mest á íslensku bönkunum, sem fóru víða og létu mjög að sér kveða. Svo mjög, að þegar allt hrundi reyndust þeir hafa skuldsett þjóðina svo ekki sér enn til sólar.

Hlutirnir hafa breyst svo um munar. Eitt lítið dæmi: Fyrir tíu mánuðum gáfu Samtök atvinnulífsins út rit sem fjallaði um alþjóðavæðingu vinnumarkaðarins. Þar kom fram að Ísland stæði sig ekki jafn vel og hin Norðurlöndin við að takast á við áskoranir hnattvæðingarinnar. Laun og skattar væru í lagi, en hátt verðlag og smæð landsins væri ekki aðlaðandi. Ísland stæði ekki nema í meðallagi vel í samkeppninni um hæft starfsfólk. Og þar sem Íslendingum á vinnumarkaði myndi fjölga tiltölulega hægt á næstu árum og áratugum yrði vinnuframlag erlends starfsfólks ein meginforsenda hagvaxtar. Þar var miðað við 3% hagvöxt á ári að jafnaði og Samtök atvinnulífsins sáu fram á að a.m.k. eitt þúsund erlendir starfsmenn þyrftu að flytja til landsins árlega á tímabilinu 2015-2020 og allt að 1.500 árlega eftir það.

Núna er þessi spádómur vandræðalegur, rétt eins og svo margt sem sagt var þegar allt lék í lyndi. Erlendir starfsmenn eru farnir eða á förum og atvinnuleysi breiðist hratt út.

Flokkarnir móta afstöðu

Sviptingar í íslenskum stjórnmálum hafa verið miklar frá hruninu í október. Íslendingar þustu í þúsunda tali út á götur til að lýsa óánægju sinni með stjórnvöld og niðurstaðan varð sú að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar sprakk á nýju ári. Samfylkingin myndaði nýja með Vinstri grænum og loforði Framsóknarflokksins um að verja þessa minnihlutastjórn falli. Vangaveltur um hugsanlega Evrópusambandsaðild reyndust fyrri stjórn erfiðar, þar sem Samfylkingin sótti af þunga að tekin yrði afstaða til aðildarviðræðna, á meðan Sjálfstæðisflokkurinn hélt í þá afstöðu sína að aðild þjónaði ekki hagsmunum Íslendinga. Innan flokksins heyrðust hins vegar aðrar raddir, til dæmis orðaði varaformaðurinn hugsanlega Evrópusambandsaðild.

Nýja stjórnin hefur nauman tíma, þar sem ákveðið hefur verið að ganga til kosninga 25. apríl. Umræðan um Evrópusambandsaðild hefur nær horfið innan nýju ríkisstjórnarinnar, í bili alla vega, enda hafa flokkarnir í nægu öðru að snúast. Allir flokkar hljóta þó að móta mjög skýra afstöðu til aðildar fyrir kosningarnar, því málið hlýtur að komast á dagskrá svo um munar hjá þeirri ríkisstjórn sem fær nýtt umboð kjósenda að kosningunum loknum.

Styrkur norræns samstarfs

Á meðan allt virtist leika í lyndi og íslenskir bankar hösluðu sér völl um allan heim leiddi almenningur lítt hugann að samstarfi Norðurlandanna. Flestir gerðu sér þó grein fyrir að samskipti ríkjanna voru mikil og reglulega bárust fréttir af samstarfinu, en þótt stjórnmálamenn hafi alltaf lagt ríka áherslu á Norðurlöndin sem einingu virtist sú áhersla ekki skila sér í orðræðu almennings. Kannski litu Íslendingar á það samstarf sem sjálfsagðan hlut, sem ekki þyrfti að ræða. Það fór til dæmis ekki hátt hér á landi þegar norrænir heilbrigðisráðherrar sammæltust um að stefna að samnorrænum lyfjamarkaði. Þar sýndi norrænt samstarf styrk sinn; það varð ríkjunum ekki til trafala þótt þau ættu ekki öll aðild að ESB. Hugmyndir heilbrigðisráðherranna vöktu athygli í Brussel, en þar litu menn á þær sem áhugavert fordæmi, sem hugsanlega gæti nýst ESB í heild þegar fram liðu stundir.

Nýlegar tillögur Thorvalds Stoltenbergs, fyrrverandi utanríkisráðherra Noregs, um aukið samstarf Norðurlanda í öryggis- og utanríkismálum hefur hins vegar vakið mikla athygli á Íslandi, sérstaklega þó sú hugmynd að Norðurlöndin taki í sameiningu að sér loftrýmisgæslu á Íslandi. Íslendingar standa frammi fyrir því að bandarískt herlið er farið frá landinu og flestir eru mjög sáttir við að fá liðsinni nágrannaríkjanna. Það var risavaxið verkefni fyrir litla þjóð að axla ábyrgð á vörnum landsins og öryggi og í raun ómögulegt eftir efnahagshrunið. Hugmyndir um samstarf Norðurlandanna koma því á besta tíma. Íslendingar hafa ekki einir hag af því samstarfi, því hernaðarlegt mikilvægi norðurhafa hefur vaxið. Möguleikar á nýjum siglingaleiðum og hugsanlegri olíu- og gasvinnslu norðar en nú tíðkast ýta undir samstarf þjóðanna. Milli Norðurlanda hefur ávallt ríkt fullt traust og vandséð hvað ætti að rjúfa þá sátt. Samstarf af þessum toga er í fullu samræmi við fyrirætlanir um að gert verði svokallað vákort fyrir Norður-Atlantshafið, þar sem ákveðið verði til hvaða ráðstafana skuli gripið, komi til umhverfisslysa í norðurhöfum.

Sama lýðræðishugsun

Á undanförnum vikum hefur sú hugmynd verið rædd í þaula, hvort ekki þurfi að setja á laggirnar stjórnlagaþing á Íslandi. Stjórnarskrá lýðveldisins er að stofni til frá 1944 og þótt margt standist ágætlega tímans tönn þarfnast sum ákvæði hennar verulegrar endurskoðunar. Þetta kannast aðrar Norðurlandaþjóðir mæta vel við, sem hafa þurft að endurskoða stjórnarskrár sínar, sem vissulega voru af enn eldri rótum. Líklegt má teljast að íslenskt stjórnlagaþing myndi leita í smiðju Dana, sem hafa farið ítarlega yfir hverju má breyta og hverju skal halda, enda hafa Íslendingar löngum leitað fyrirmynda í lagasetningu hjá þessari fyrrverandi herraþjóð. Það er líka eðlilegast fyrir Íslendinga að líta til þeirra og annarra frændþjóða, þar sem grunnhugmyndir Norðurlandanna um lýðræðisþjóðfélag eiga samhljóm í sömu menningu, þrátt fyrir ólíka stjórnmálasögu.

Það er auðvitað tímanna tákn, að í umræðunum um stjórnlagaþing er töluvert rætt um að setja þurfi ákvæði í stjórnarskrána um aðild að alþjóðlegum og oft yfirþjóðlegum stofnunum. Þar skýtur hugsanleg aðild að Evrópusambandinu enn upp kollinum. Alþjóðavæðingin, sem á að tryggja okkur betri gjaldeyri og traustari efnahagslega framtíð.

Eru raunverulegu gildin norræn?

Á undanförnum árum hafa fjölmargir Íslendingar leitað í nám og störf til hinna Norðurlandanna, eins og alltaf hefur tíðkast, en „alþjóðavæðingin“ var eitthvað annað og engilsaxneskra. Nú er líklega að verða þar breyting á, í samræmi við upprifjun Íslendinga á raunverulegum gildum sínum. Þessi norræna þjóð hefur ekki aðeins vaknað til vitundar um stjórnmálin heima við, heldur skimar nú út fyrir landsteinana og sér þar hin Norðurlöndin, sem alltaf voru þar og verða, en gleymdust kannski um stund. Þjóðirnar eiga miklu meira sameiginlegt en nokkru sinni aðskilur þær. Á næstu árum er líklegt að sameiginlegar áherslur þjóðanna í loftslagsmálum, umhverfis- og orkumálum, rannsóknum og menntun muni höfða æ meira til Íslendinga. Þar hefur efnahagskreppan ekki sett strik í reikninginn; þvert á móti. Núna talar fólk um nauðsyn þess að huga að raunverulegum gildum, hvernig samfélag við viljum byggja fyrir komandi kynslóðir og hvaða gildi sé rétt að hafa í hávegum, nú þegar augljóst er að glópagull færir okkur ekki hamingjuna. Íslendingar líta sér nær; þeir eru þegar farnir að endurmeta líf sitt heima á Íslandi og mönnum verður tíðrætt um nánustu fjölskyldu og ættingja. Það er því engin furða þótt hin Norðurlöndin hafi færst nær. Á Norðurlöndum þýðir „alþjóðavæðing“ eftir sem áður „tækifæri“.

En um leið horfa Íslendingar vonaraugum til Evrópusambandsins. Því við verðum að fá brúklegan gjaldeyri. Og kannski þurfum við ekki að láta allan fiskinn í skiptum fyrir hann.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar