Í norskri umræðu um efnahagskreppuna – og leiðina út úr henni – halda allir því fram að brýn þörf sé á yfirþjóðlegri stjórn og eftirliti með kapítalismanum. Hnattvæðingarsjónarmiðið hefur alltaf verið ráðandi varðandi lofslagsmál og þegar við verðum vitni að því að yfirvöld varnarmála opna fyrir möguleikann á því að í framtíðinni munum við ekki hafa hreinar norskar landvarnir þá er vel hægt að halda því fram að hnattvæðingarhugsunin standi sterkar um þessar mundir en nokkurn tíma áður í Noregi. En viðbrögð við þessu sjónarmiði geta komið skyndilega.

Noregur setur þrjá milljarða norskra króna árlega í að bjarga regnskógum heimsins. Þetta er áberandi há upphæð, jafnvel fyrir olíuríka Noreg, en ekki hefur verið gerlegt að koma auga á nein neikvæð viðbrögð. Meðal almennings í Noregi er fullur skilningur á að við yfirbugum lofslagseyðilegginguna allra best ef við notum peninga okkar í þær aðgerðir í heiminum sem skila mestum árangri.

Það þarf að leita lengi til að finna sterkari vísbendingar um að við skiljum hnattvæðinguna. Ekki er lengur þörf á því fyrir norska stjórnmálamenn að útskýra að heimurinn hefur minnkað og að það sé samhengi milli þess sem gerist annars staðar í heiminum og þess sem gerist hjá okkur.

Þann hluta fjármálakreppunnar, og þeirri efnahagskreppu sem hefur skollið á í kjölfarið, sem snýr að hnattvæðingunni skilja líka allir. Þrátt fyrir að við skiljum kannski ekki hvað olli kreppunni í byrjun, skiljum við það gangverk sem varð til þess að bílfelguframleiðandinn Fundo í Høyanger, sem er í einum af norsku fjörðunum, varð gjaldþrota nú í vetur. Þegar kreppan stöðvar stóru bílaframleiðendurna bitnar það líka á norskum undirverktökum. Eitt einkenni hnattvæðingar nútímans er að afleiðingarnar koma svo fljótt í ljós. Áður fyrr höfðu menn miklar vörubirgðir, nú komast vörubirgðirnar nánast fyrir í bíl eða bát. Stuðpúðarnir hafa verið fjarlægðir.

Hnattvæðingin hefur áhrif á varnarmálapólitíkina

Einn hluti umræðunnar sem snýr að hnattvæðingunni og minni gaumur er gefinn á sér stað innan landvarnanna og í öryggismálapólitíkinni – hann er bæði tengdur hinni feiknarlegu tækniþróun og þeirri staðreynd að öryggisógnirnar eru skilgreindar öðruvísi nú en áður. Þátttaka okkar í Afganistan er byggð á þeirri trú að óstöðugar stjórnir og ríki hvar sem er í heiminum geti ógnað öryggi okkar af því að þau verða griðastaðir hryðjuverkamanna.

Afleiðingarnar eru orðnar sérstaklega sýnilegar á undanförnu ári – nú þegar finnskir, sænskir og norskir yfirmenn varnarmála hafa tekið frumkvæðið að býsna umsvifamiklu samstarfi um búnað, æfinga og kennslu. Thorvald Stoltenberg, sem hefur verið bæði utanríkis- og varnarmálaráðherra, auk þess að vera faðir núverandi forsætisráðherra, tók saman mögulega kosti þessa samstarfs þegar hann lagði til að gerður yrði norrænn öryggissáttmáli í skýrslu sem hann gerði fyrir norrænu utanríkisráðherrana. Hugsanagangurinn er í þessa veru: Þar sem við eigum í nánu samstarfi á friðartímum verðum við háðari hvert öðru þegar hætta er á ófriði og þá verðum við fyrirfram að hafa lofað að tryggja öryggi hverjir annarra.

Það er áhugavert varðandi hina mismunandi hnattvæðingarferla að á öllum sviðum er jafnframt hægt að koma auga á þætti sem geta stöðvað ferlið. Varðandi efnahagslega sviðið er sérstaklega auðvelt að koma auga á það sem getur farið úrskeiðis.

Í Noregi hefur enn ekki komið fram krafa um að hjálparpakkar stjórnvalda eigi bara að gilda fyrir norsk fyrirtæki og vinnustaði. Það hafa heldur ekki borist neinar athugasemdir frá ESA (stofnun í Brussel sem gætir þess að Noregur og Ísland fylgi EES og ESB reglunum). Allt sem stungið hefur verið upp á hingað til virðist flokkast undir svokallaða ekki-samkeppnishamlandi ríkisstyrki. En það þýðir jafnframt að nokkur fyrirtæki sem norsk yfirvöld ættu helst að bjarga geta ekki gert sér vonir um að fá sérstakan stuðning. Álframleiðandinn Norsk Hydro til dæmis. Fyrirtækið hefur lagt niður nokkrar framleiðslulínur í Noregi en mikill taprekstur er um þessar mundir á þeim sem enn eru í notkun. Ef ríkisstjórnin vildi styðja Norsk Hydro gæti auðveldlega komið til þess að hún styddi álframleiðsluna, en það er ólöglegt, og komið gæti til þess að hún sendi peninga til Katar þar sem Hydro er byrjað að bygga stærstu álverksmiðju í heimi.

Það má jafnframt sjá þess skýr merki í Noregi að fjármálamarkaðurinn er ekki orðinn eins alþjóðlegur og áður. Ríkisstjórnin hefur sett 100 milljarða norskra króna í nýjan sjóð til að koma hreyfingu á lánamarkaðinn aftur meðal annars vegna þess að mörg fyrirtækjanna sem hingað til hafa fengið peninga að láni í útlöndum geta ekki lengur reiknað með slíkum lánum.

Virði maður auk þess fyrir sér alþjóðlega stöðu sem einkennist af ásökunum um verndarstefnu í ESB, litlum raunverulegum aðgerðum G-20 landanna og kyrrstöðu í samningaviðræðunum í Alþjóða viðskiptastofnuninni (WTO), er hægt að reikna með því að hnattvæðingarsinnar muni eiga erfitt uppdráttar í norskri umræðu. Þegar að Alþjóða viðskiptastofnuninni kemur er vert að veita því athygli að í vetur var gerð tilraun til að ræða umbætur á stofnuninni. Espen Barth Eide varavarnarmálaráðherra mælti fyrir því að breyta ætti öllum samtökunum þannig að þau kæmu í auknum mæli til móts við þarfir nýju landanna. Barth Eide er talinn einn af helstu sérfræðingum Verkamannaflokksins í utanríkismálum og ummæli hans voru jafnframt sett fram í krafti þess að hann gegnir embætti í samtökum evrópskra jafnaðarmanna.

Jonas Gahr Støre utanríkisráðherra hafnaði hins vegar hugmyndinni algerlega. Hann er ennþá dauðhræddur við að opna fyrir tillögur og umræður sem skapað geta enn meiri vandræði fyrir samningaviðræðurnar í Alþjóðaviðskiptastofnuninni sem eru meira og minna í baklás.

Aðgerðir í loftlagsmálum á útivelli

Látum þetta nægja um efnahagsmál. Það sem gæti orðið sérnorskt við hnattvæðingarumræðuna snertir umhverfis- og loftslagsmál. Það er nefnilega mjög kraftmikil umræða í gangi á milli stjórnar- og stjórnarandstöðuflokka á Stórþinginu um samhengið á milli þjóðlegra og alþjóðlegra aðgerða í loftslagsmálum. Stjórnarandstöðuflokkarnir telja að sókndjörf stefna ríkisstjórnarinnar varðandi loftslagsmál byggist að miklu leyti á því að skera beri niður í losun gróðurhúsalofttegunda í öðrum löndum. Í kjölfar þessarar umræðu er mögulegt að margir líti á röksemdina um að umhverfismál séu alþjóðleg sem skálkaskjól – sem afsökun þess að gera ekki neitt sjálfir.

Það er nauðsynlegt að segja örlítið um forsögu málsins: Ríkisstjórn Stoltenergs hefur lofað því að gera gott betur en að uppfylla markmið Kyoto-samkomulagsins. Hún hefur jafnframt lofað að við verðum það sem kallast loftslagshlutlaus fyrir árið 2030. Gallinn við þetta allt saman er að ætlunin er að kaupa sig frá stóru orðunum. Koltvísýringslosun okkar hefur aukist um 12% frá því árið 1990 – samkvæmt Kyoto-samkomulaginu hefði hún átt að vera næstum því óbreytt. Við uppfyllum markmiðið um að gera gott betur en uppfylla markmið Kyotos með því að kaupa losunarkvóta frá öðrum löndum.

Það hefur ekki margt gerst á heimavelli. Gjaldtökukerfi bíla hefur verið breytt svolítið þannig að nú er orðið dýrt að kaupa eldsneytisháka. Nokkrum milljörðum norskra króna hefur verið veitt í orkufyrirtæki ríkisins ENOVA, það er lögð meiri áhersla á lestir en nokkru sinni fyrr og búið er að gera nokkrar breytingar á skipulags- og byggingalögum. Undir venjulegum kringumstæðum væri ósanngjarnt að segja að ríkisstjórnin væri aðgerðalaus en stjórnarandstaðan á Stórþinginu og stór hluti almenningsálitsins telur að aðstæðurnar séu ekki venjulegar. Það þurfi að gera stórátak.

Þess vegna er sviðsljósið mest á öllu því sem ríkisstjórnin gerir ekki. Hún hefur í mörg ár unnið að því að fá markað fyrir umhverfisvæn vottorð ásamt Svíum. Sagt er að hann verði hugsanlega orðinn að veruleika þegar þessi texti birtist, en loforðin sem gefin hafa verið eru svo mörg að enginn trúir þeim lengur fyrr en þau verða að veruleika. Ríkisstjórnin er dauðhrædd við að bæta við rafmagnsgjaldið þrátt fyrir að við séum með einna ódýrasta rafmagnið í Evrópu. Meðfram ströndinni standa vindmyllubyggingarnar klárar en þær fá ekki næga styrki. Norsk stjórnvöld eru hrædd um að ekki sé hagkvæmt að veðja á vindmyllur, við ættum kannski frekar að nýta peningana okkar í að byggja fjarvarmaveitur og hagræða meira í orkumálum.

Yfirvöld og ríkisstjórn hafa örugglega rétt fyrir sér. En heildarímyndin er röng. Það er eins og hún vilji ekki gera neitt sem er óvinsælt til að bjarga umhverfinu. Hún vilji aðeins gera það sem líklegt er til vinsælda. Þar með erum við komin aftur að hinu alþjóðlega.

Í aðdraganda leiðtogafundarins í Kaupmannahöfn vinna norskir embættis- og stjórnmálamenn að tillögu um kvóta sem á að gera það kleift að útvega peninga til loftslagsaðgerða í fátækari hluta heimsins. Það er sagt að tillagan sé góð og að enn sé möguleiki á að norska frumkvæðið verði samþykkt af öðrum löndum í Kaupmannahöfn.

Ekki er þó ástæða til að halda að norsku hugmyndasmiðirnir séu spámenn í eigin föðurlandi af þeirri ástæðu. Norðmenn sýna oft velgengni í útlöndum nokkurn tískinnung (við erum bæði mjög stolt og full efasemda; kannski leggjum við of mikið í mikilvægi Noregs). Þegar að samningaviðræðum um loftslagsmál kemur þá birtist skyndilega öll umræðan heima fyrir um aðgerðir innanlands/erlendis eins og óveðurský. Tónninn getur auðveldlega orðið að þeir séu svo góðir samningamenn í útlöndum af því að þeir vilja ekki gera neitt hér heima.

Það mundi koma óorði á hnattvæðinguna – á því sviði þar sem enginn efi á að ríkja um að vandamálin og lausnirnar eru alþjóðlegar.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar