Hluti samkomulagsins gengur út á að Evrópu ber í síðasta lagi árið 2020 að hafa dregið úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda um 20% miðað við það sem var árið 1990 og að auki að hafa náð að draga úr orkunotkun sem nemur 20% - hin frægu, hrífandi markmið sem byggjast á bæði stærðfræðilegri og málfarslegri endurtekningu: 20-20-20. Takist þar að auki að ná metnaðarfullum, hnattrænum loftlagssamningi með öðrum stórveldum sem skuldbindi sig til sambærilegs niðurskurðar mun ESB gefa í og bæta markmið sitt úr 20% í 30% niðurskurð.

„En við erum tilbúin að deila forystusæti okkar með öðrum“, sagði José Barroso forseti örlátur og bætti við: „Það er tímabært að tekin verði skref sem leiða frá evrópsku samkomulagi í átt að hnattrænu samkomulagi“.

Fyrrverandi forsætisráðherra Portúgals tjáði sig á þennan hátt við blaðamenn eftir vinnumorgunverð í Brussel með Rajendra Pachauri formanni Milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál (IPCC), en IPCC hefur hlotið Nóbelsverðlaun, og Nicolas Stern höfundi áhrifaríkrar skýrslu um efnahagsleg áhrif hnattrænnar hlýnunar.

Þeir báru lof á leiðtoga ESB. Nicolas Stern gekk meira að segja svo langt að benda á að möguleikarnir á því að ná metnaðarfullum hnattrænum samningi í Kaupmannahöfn í vetur á leiðtogafundi SÞ um loftlagsmál yltu á því að Brussel hikaði ekki heldur væri fánaberi og ryddi brautina fyrir önnur iðnaðarlönd.

„Það er lífsnauðsynlegt að ESB taki áfram forystuna. Ef Evrópu byrjar að hika þá mun það hafa gífurleg áhrif á alþjóðlegu samningaviðræðurnar“.

En ef litið er fram hjá fyrirsögnum og mælskubrögðum og axlarklappinu og þess í stað litið nánar á hvað Evrópa hefur í raun upp á að bjóða er vafasamt hvort leiðtogarnir eiga allan þann heiður skilið þrátt fyrir að það sé að miklu leyti rétt að ESB hefur hingað til sýnt meiri metnað en yfirvöld í Bandaríkjunum, Japan, Ástralíu og Kanada.

Umhverfisverndarhreyfingar, samtök sem vinna að málefnum þróunarlanda og sum þróunarlönd eru ekki beinlínis gagntekin af hrifningu.

Hin síðastnefndu geta verið lóðin á vogarskálirnar ef takast á að ná samkomulagi í Danmörku í desember.

„Fjármögnun aðgerða varðandi loftlagsmál“ í þriðja heims löndum er orðið eitt mikilvægusta umræðuefnið í aðdraganda leiðtogafundarins um loftlagsmál í Kaupmannahöfn. Hrossakaupin semgert er ráð fyrir, ganga út á að ef ESB og BNA leggja nógu mikið fé á borðið til að stuðla að minnkun útstreymis og aðlögun að loftlagsbreytingum muni þróunarlöndin skuldbinda sig á móti til að skera verulega niður í útstreymi koltvísýrings þrátt fyrir að það séu iðnaðarlöndin á norðurhveli jarðar sem bera ábyrgð á megninu af því útstreymi sem er orsök vandans.

Það eru einungis fáar vikur þar til leiðtogafundurinn hefst og mörg vestræn lönd hafa ekki enn lagt fram neinar ákveðnar tölur – hvorki varðandi hversu mörg prósent þau hyggjast skera niður í kolefnislosun né loforð um peninga. Og þrátt fyrir að ESB hafi gert hvort tveggja telja þróunarlöndin ekki að tölurnar séu nálægt því að vera fullnægjandi.

Þurrkur, hækkun sjávarborðs heimshafa, fjöldaútrýming

Á sama tíma og hinn blái og guli ESB-páfugl spígsporar um og gortar sig af markmiði sínu um 20% og gagnrýnir aðra fyrir metnaðarlausari mótaðgerðir, þá er raunveruleikinn sá að þrátt fyrir að öll iðnvædd lönd samþykktu nákvæmlega sams konar markmið þá mun eiga sér stað hlýnun sem nemur þremur gráðum.

Samkvæmt vísindunum mun hlýnun upp á einungis tvær gráður leiða til skelfilegra loftlagsbreytinga. Þrjár gráður gera hlutina ekki betri. Sérfræðingar telja að við svo mikla hlýnun muni verða þurrkur allt árið í sunnanverðri Afríku, fjórir milljarðar manns muni líða vatnsskort, margar eyjar í Kyrrahafi muni hverfa af því að sjávarborð heimshafanna hækki og 50% plöntu- og dýrategunda jarðarinnar verði í útrýmingarhættu.

Þrátt fyrir að menn yrðu sammála um 30% niðurskurð, sem er skilyrt markmið, væri það við neðri mörk þess sem vísindin krefjast. Til að geta náð viðunandi líkindum fyrir því að hnattræn hlýnun haldist undir tveimur gráðum verða ríku löndin að ná að skera niður útstreymi um að minnsta kosti 40%.

En jafnvel markmiðið um 20% niðurskurð er óskhyggja.

Um það bil 50% kolefnisniðurskurðarins sem á sér stað í flaggskipi ESB, kerfi sem kallast Viðskipti með losunarheimildir (ETS), getur átt sér stað utan Evrópu í gegnum svokallaða „koltvísýringshlutleysun“ – sem gengur út á að maður borgar öðrum fyrir að draga úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda með því til dæmis að hreinsa kæliskápaverksmiðju eða planta trjám – á meðan iðnfyrirtækið heldur áfram að menga. Þegar um er að ræða geira sem mengunarviðskiptakerfið nær ekki til, eins og þegar til dæmis er um að ræða mengun varðandi flutning, landbúnað og heimili, þá er hægt að láta 72% niðurskurðarins eiga sér stað með aðstoð koltvísýringshlutleysunar.

Samkvæmt Joris den Blanken loftlagssérfræðingi frá Evrópudeild Greenpeace leyfir ESB-pakkinn „svo umfangsmikla koltvísýringshlutleysun utan ESB að ég er ekki viss um að það sé hægt að tala um ESB-löggjöf lengur.“

Og það er ekki einu sinni nein vissa fyrir að koltvísýringshlutleysun leiði í raun til þess að það dragi verulega úr losun koltvísýrings. Samkvæmt þýsku Öko-stofnuninni leiða meira en 40% af núverandi verkefnum, sem í gangi eru innan kerfisins sem kallað er Hrein þróun (CDM) – rammi Kyoto-bókunarinnar um koltvísýringshlutleysunarverkefni – ekki til neins eiginlegs samdráttar í útstreymi. Rannsókn sem umhverfisverndarhreyfingin International Rivers gerði bendir til þess að talan sé enn hærri og að um 60% verkefnanna hafi „ekki mikil áhrif“ – hógvært orðalag yfir að um svik sé að ræða. Í byrjun september sögðu eftirlitsmenn Sameinuðu þjóðanna tímabundið upp samningi við SGS UK, sem er heimsins stærsta eftirlitsfyrirtæki með svona verkefnum, vegna þess að SGS gat ekki sannað að þau hefðu haft eftirlit með verkefnunum. Í fyrra var af svipuðum ástæðum sagt upp samningi við Det Norske Veritas, sem jafnframt sinnir eftirliti fyrir CDM.

Framkvæmdastjórn ESB hefur viðurkennt að mörg vandamál hafi skotið upp kollinum í tengslum við koltvísýringshlutleysunina en hætt er við að lausnin sem hún hefur stungið upp á, sem felst í því að útdeila koltvísýrings-inneign eftir greinum og ekki frá verkefni til verkefnis, muni valda meiri vandræðum. Með þeirri lausn sem framkvæmdastjórnin aðhyllist mun umhverfismat á einstökum CDM-verkefnum verða hætt og inneign í staðinn veitt fyrir hvaða framkvæmd sem er innan ákveðinnar greinar sem dregur úr útstreymi í samanburði við ef ekkert hefði verið aðhafst.

Gögn um tilhneigingu til að draga úr útstreymi innan greina geta þó verið ótrúlega léleg og munu í mörgum tilfellum vera byggð á útreikningum sem mengandi fyrirtæki gera sjálf.

„Koltvísýringshlutleysun sem byggist á skiptingu eftir greinum getur valdið því að það verði hvetjandi fyrir fyrirtæki að ýkja útstreymislosun sína svo að það verði auðveldara að ná „niðurskurði“ í samanburði við þessar útblásnu tölur. Þau gætu þar með fengið koltvísýrings-inneign þrátt fyrir að útstreymi þeirra stígi í raun." Þessar aðvaranir koma frá Oscar Reyes frá Carbon Trade Watch sem er umhverfisverndarsamtök sem fylgjast með afstöðu ESB til loftlagssamningaviðræðnanna.

Jafnvel flaggskip ESB varðandi niðurskurð í útstreymi, Viðskiptikerfið með losunarheimildir (ETS), er enn og aftur byrjað að gefa eftir vegna þess að það eru allt of margir seljendur heimilda en of fáir kaupendur. Efnahagskreppan hefur komið þungt niður á vexti iðnaðarins og þar með bitnað á niðurskurði kolefnisútstreymis. Samkvæmt rannsókn sem baráttusamtökin Sandbag, sem staðsett eru í Bretlandi, birtu í júlí hefur þetta haft í för með sér að áætlað umframmagn fyrirtækja hljóðar upp á 1,6 milljarð útstreymisheimilda sem þau geta sett í bankann og notað síðar. Það þýðir í raun samkvæmt reikningum sem höfundar skýrslunnar hafa gert að útstreymisviðskiptakerfið „getur gert fyrirtækjum í ESB kleift að láta hjá líða næstu sjö árin að skera niður eigið útstreymi“.

Fjármögnun aðgerða varðandi loftlagsmál

Eftir að hafa tafið tímann í marga mánuði lagði framkvæmdastjórn ESB loks fram tillögu hinn 11. september um að leggja peninga á borðið sem eiga að hjálpa þróunarlöndunum að borga fyrir mótvægisaðgerðir og umhverfisaðlögun.

Í tengslum við loftlagssamningaviðræður SÞ á Balí í desember á síðasta ári skuldbatt ESB sig til að leggja til efnahagslega aðstoð en það var ekki fyrr en í þessum mánuði að Ráðherraráðið gaf upp nákvæma tölu. Það hefur komið fram að ákveðin aðildarlönd, sérstaklega Frakkland, Þýskaland og Ítalía, voru andsnúin því að ákveðin tala yrði gefin upp í tillögunni en Danmörk, Holland og Bretland studdu það mjög ákveðið að nefnd skyldi ákveðin upphæð.

Frakkland og Þýskaland telja að ESB hafi nú þegar gert meira en önnur iðnaðarlönd og tekist á hendur skuldbindingar um niðurskurð útstreymis og það sé tími til kominn að Bandaríkin, Japan og mörg önnur lönd leggi eitthvað af mörkum. Þeir telja þar að auki að mikilvægt sé, eins og í öllum öðrum samningaviðræðum, að halda spilunum þétt upp að sér og gefa ekkert upp um endanlega afstöðu sína fyrr en í blálokin svo hægt sé að fá aðra aðila til að gefa eins mikið eftir og mögulegt er.

Því var fallist á málamiðlun og í tilkynningu frá Ráðherraráðinu kemur fram að ESB-löndin muni árið 2020 leggja af mörkum 2-15 milljarða evra árlega að því gefnu að það náist metnaðarfullt loftlagssamkomulag í alþjóðlegu loftlagssamningaviðræðunum í Kaupmannahöfn í desember – upphæð sem José Manuel Barroso forseti lýsir sem „verulega þýðingarmikilli, metnaðarfullri og sanngjarnri“.

Þróunarlöndin munu standa frammi fyrir árlegum útgjöldum sem nema um 110 milljarða evra árlega á tímabilinu 2013-2017 til að vinna gegn útstreymi gróðurhúsalofttegunda og til að aðlaga sig afleiðingum loftlagsbreytinga samkvæmt mati sem heyrst hefur. Framkvæmdastjórn ESB hefur sjálf gefið upp upphæðina 100 milljarðar evra.

Framkvæmdastjórnin segir að alþjóðleg opinber fjármögnun frá bæði iðnvæddum löndum sem og frá vaxtasprotahagkerfum eins og Kína, Indlandi og Brasilíu eigi að vera upp á um það bil 22-50 milljarða evra á ári, auk þess fjármagns sem muni bætast við frá hnattrænum koltvísýringsmarkaði framtíðarinnar – sem ESB telur að muni gefa 38 milljarða evra af sér árlega – auk þess sem fátækari ríki leggi til af eigin fjárlögum. Ráðherraráðið er þeirrar skoðunar að allir eigi að leggja til fjármögnunarinnar ef frá eru talin allrafátækustu löndin.

En umhverfisverndarsamtök og samtök sem ekki heyra undir hið opinbera og fást við málefni þróunarlanda leggja áherslu á að ESB verði að leggja til að minnsta kosti 40 milljarða evra á ári og þau hafa þar að auki áhyggjur af því að sú upphæð sem stungið hefur verið upp á sé svo lág að það muni verða til þess að samningaviðræðurnar muni meira og minna keyra í strand.

Hinn 3. september myndaðist breiðfylking gegn hinu góða skipi ESB Loftlagsfánaberanum og öðrum vestrænum stórveldum og afrísku löndin hótuðu að hætta þátttöku í samningaviðræðunum í desember nema ríku löndin leggi til 0,5 % af þjóðarframleiðslu sinni (sem talin er vera um það bil 300 milljarðar dollara) til að stuðla að aðgerðum í loftlagsmálum í þróunarlöndunum. Mestur hluti fjárins á samkvæmt hugmyndinni að koma frá hinu opinbera.

„ESB reynir að sleppa með því að leggja til þjórfé í stað þess að greiða hlut sinn í reikningnum fyrir að vernda loftslag jarðarinnar,“ sagði Joris den Blanken, talsmaður Greenpeace í ESB-loftlagsmálum.

Uppistand varðandi fjárhagsáætlun

Framkvæmdastjórnin hefur þó stungið upp á svokallaðri „hrað-fjármögnun“ með það fyrir augum að auka tiltrúna. Þar með mundi fjármögnun að upphæð 5-7 milljarðar evra á ári vera tiltæk nokkurn veginn tafarlaust, áður en skuldbindingartímabilið hefst fyrir loftlagsleiðtogafundinn í Kaupmannahöfn, og hana væri hægt að nýta í mest aðkallandi aðlögunarverkefni fátækra landa.

Evrópulöndin stilla sig um að leggja fram rausnarlegra tilboð og einblína í staðinn á fjárframlög til vandþróuðustu landanna og ekki er einungis um að kenna hálftómum ríkissjóðum. Þau hafa ekki áhuga á að færa Kína eða Indlandi peninga að gjöf, löndum sem ekki eru langt frá því að komast með tærnar efnahagslega þar sem vestrænu hagkerfin hafa hælana, til þess eins að horfa upp á þessi lönd verða samkeppnishæf í þróun nýrra umhverfisvænna tæknigreina.

Spurningin um fjármögnun aðgerða í loftlagsmálum hefur leyst úr læðingi sígilt ESB fjárhagsáætlunar-uppistand þar sem Pólland, stutt af mörgum Austur-Evrópulöndum, heldur því fram að þau hafi ekki sömu möguleika til að greiða og ríkari aðildarlöndin. Þess vegna vilja þau að áður en menn skuldbinda sig til nokkurs þá bindist löndin 27 fastmælum um hvernig deila beri hinni efnahagslegu byrði á milli þeirra.

Austur-Evrópulöndin styðja þannig fyrirkomulag sem byggist á getu hvers lands til að borga. Frakkland hefur yfir kjarnorku að ráða og þar með orkugeira sem hefur lítið útstreymi í för með sér og aðhyllist þess vegna að reiknað sé út frá sögulegu útstreymi landa. Þýskaland sem er stærsta efnahagsveldið í ESB og eitt þeirra landa þar sem útstreymi er mest er ekki hrifið að þessum hugmyndum og aðhyllist frekar krafta hins frjálsa markaðar en opinbera fjármögnun.

Og höfuðverkur iðnvæddu landanna sem stafar af erfiðleikum um að koma sér saman um upphæðina minnkar ekki þegar að því kemur að verða ásátt um hvernig útdeila beri sjóðnum. Samkvæmt yfirlýsingu franskra og breskra fjármálastarfshópa og tillögu framkvæmdastjórnar ESB um stjórnsýslu sjóðsins þá mun verða útdeilt úr honum í gegnum fjármálastofnanir sem fyrir hendi eru eins og Alþjóðabankann eða aðrar tvíhliða samskiptaleiðir.

Þróunarlöndin vilja hins vegar að veitt verði úr sjóðnum í gegnum kerfi sem verði á forsjá SÞ þar sem þau veigra sér við þau þungbæru skilyrði sem fyrrnefnd samtök setja oft fyrir fjárstyrkjum og lánum og þau vilja ekki ganga til þeirra með betlistaf til að fá peninga sem þau telja sig eiga fullan rétt á að fá.

Fátækari löndin eru auk þess bálvond yfir því að allt lítur út fyrir að ESB hafi hugsað sér að líta á fjármögnun loftlagsmálefna sem hluta af þróunaraðstoð sem þau hafa nú þegar skuldbundið sig til. Bretland, Danmörk og Holland hafa verið talsmenn þess að framlögin eigi að vera viðbót við þá hjálp sem löndin veita nú þegar. Stavros Dimas framkvæmdastjóri umhverfismála hjá ESB hefur jafnframt gefið til kynna að hann vilji að efnahagslegu skuldbindingarnar séu viðbót við þau markmið sem þróunarverkefnasamstarfið hefur sett sér um framlög. Talsmenn þessara sjónarmiða virðast hins vegar vera í minnihluta.

Samtök sem fást við málefni þróunarlanda spyrja sig því með óbragð í munni hvaða skólar eða heilbrigðisstofnanir í dreifbýli verði ekki settar á stofn því að löndin þurfi í staðinn að byggja stíflur eða þróa nytjarækt sem þolir betur þurrka.

Á allri vegferðinni til Kaupmannahafnar, hvort sem um er að ræða niðurskurð í útstreymi gróðurhúsalofttegunda eða fjármagn til stjórnsýslu, hefur ESB verið langt frá því að vera í forystusæti heldur hefur sambandinu þvert á móti skrikað fótur eða beinlínis misst stjórnina og endað úti í skurði.

Í september varaði Evrópusambandið við því að samningaumleitanir SÞ væru „hættulega nálægt því að komast í hnút“. Þegar litið er til þeirra fátæklegu tillagna sem það hefur lagt til ætti það ekki að koma þeim á óvart.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar