Samfylkingin hefur hins vegar fjarlægst hugsjónir umhverfisverndarsinna og ítrekað verið sökuð um að vera höll undir nýtingu auðlinda, þótt gengið verði óbætanlega á þær og útblástur aukist. Fyrir kosningarnar vorið 2007 boðaði flokkurinn að endurskoða þyrfti öll stóriðjuáform og stíga varlega til jarðar, en þegar hann var sestur að völdum, þá með Sjálfstæðisflokknum, reyndist hann enginn hemill á slík áform.

Hinn stjórnarflokkurinn, Vinstri grænir, hefur haldið umhverfismálum enn meira á lofti og er nú í kjöraðstöðu til að koma hugðarefnum sínum í framkvæmd. Flokkurinn hefur ekki áður setið í ríkisstjórn og fer nú með ráðuneyti umhverfimála. Úr þeim ranni heyrist hins vegar afskaplega lítið. Umhverfisráðherrann, Svandís Svavarsdóttir, sem í eina tíð var helsta vonarstjarna flokksins og talin framtíðarleiðtogi hans, hefur varla sést frá því að hún settist í ráðherrastól. Og umhverfismál voru fjarri því að vera kosningamál þegar þessir flokkar komust saman í ríkisstjórn, enda efnahagshrunið þá í algleymingi.

Gagnrýnendur komnir til valda

Þrátt fyrir að þessir flokkar hafi óneitanlega valdið kjósendum sínum töluverðum vonbrigðum, þá er það samt svo að þeir geta ekki vikið sér undan þeim miklu alþjóðlegu skuldbindingum, sem við blasa. Þeir gagnrýndu á sínum tíma harðlega að Ísland skyldi ekki skrifa upp á Kyoto-bókunina nema með séríslenskum fyrirvara, sem heimilaði 10% aukningu útstreymis gróðurhúsalofttegunda á árunum 2008-2012, miðað við stöðuna 1990. Þar voru það hagsmunir orku- og áliðnaðar sem réðu, en Íslendingar reiknuðu sér til tekna að hér væri notuð endurnýjanleg orka til hitunar og rafmagnsframleiðslu og þess vegna ætti þjóðin skilið að sleppa léttar en aðrar. Vissulega snerti Kyoto-bókunin misjafnlega við þjóðum heims, en á meðan þær samþykktu að meðaltali 5,2% samdrátt krafðist auðugt ríki í norðri undanþágu til að menga meira. Af hálfu Samfylkingar og Vinstri grænna var bent á, að íslenska ákvæðið væri aðeins gálgafrestur og þegar kæmi að óhjákvæmilegum niðurskurði síðar, þá yrði hann bara erfiðari og dýrari en ella.

Svo komst Samfylkingin í ríkisstjórn árið 2007 og embætti umhverfisráðherra fell í hennar hlut. Umhverfisráðherrann, sem hafði verið í fararbroddi gagnrýnenda íslenska ákvæðisins, sagði blasa við að Íslendingar öxluðu ábyrgð í loftslagsmálum, enda gengi ekki að reyna að þrýsta á aðrar þjóðir, þar með talda Bandaríkjamenn, en ætla sjálf að svíkjast undan merkjum. En sami umhverfisráðherra stóð ekki í vegi fyrir framgangi enn eins álversins.

Núna líta Íslendingar auðvitað ekki lengur á sig sem auðuga þjóð í norðri. Helsta viðfangsefni stjórnmálamanna er að reyna að endurreisa efnahagslífið og þar líta menn gjarnan vonaraugum til enn fleiri virkjana, með tilheyrandi álverum og útblæstri.

15% samdráttur til 2020

En skuldbindingarnar á alþjóðavettvangi eru þarna enn og leiðtogafundur Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn færist sífellt nær. Ríkisstjórnin hefur lýst því yfir, að Ísland ætli að draga úr gróðurhúsalofttegundum um að minnsta kosti 15% til ársins 2020, miðað við árið 1990. Þar miðar ríkisstjórnin við að reglur Kyoto-bókunarinnar haldi sér að öðru leyti, t.d. um bindingu kolefnis í gróðri og verslun með losunarheimildir milli ríkja. Þrátt fyrir það hafnar Ísland ekki breytingum og hefur lagt fram tillögu um að endurheimt votlendis verði viðurkennd leið til að minnka nettólosun gróðurhúsalofttegunda, rétt eins og gildir um landgræðslu og skógrækt. Sú hugmynd fæddist fyrir þremur árum, eða í apríl 2006, þegar svokölluð votlendisnefnd skilaði lokaskýrslu, eftir tíu ára starf. Enginn vafi leikur á, að umtalsverð kolefnislosun er frá framræslu og röskuðu votlendi, því meira er um kolefni í móum og mýrum en í skógum heimsins og í andrúmslofti, eins og sérfræðingur umhverfisráðuneytisins orðaði það í fréttasamtali á dögunum. Endurheimt votlendis ætti að binda kolefni, í stað þess að losa það út í andrúmsloftið.

Miðað við þessar forsendur er ávinningurinn augljós, náist að endurheimta votlendið. Það á ekki eingöngu við um Ísland, heldur heiminn allan. Embættismenn, sem vinna að undirbúningi leiðtogafundar SÞ í Kaupmannahöfn af hálfu Íslands bera sig líka vel og eru bjartsýnir á að hugmyndin nái fram að ganga. Þar með verður málið þó ekki endanlega í höfn, því enn á eftir að rannsaka til hlítar hversu mikil losun kolefnis er í raun í framræstu votlendi og hver ávinningurinn yrði við endurheimt þess.

Í framvarðasveit?

Líklega taka vangaveltur um endurheimt votlendis mikinn tíma hjá þeim stjórnmálamönnum, sem hafa umhverfismál á sinni könnu. Enginn íslenskur stjórnmálamaður lagði leið sína á ráðstefnuna Nordic Climate Solutions í Kaupmannahöfn fyrr í mánuðinum. Reyndar mun hafa staðið til að Katrín Júlíusdóttir iðnaðarráðherra héldi þar ávarp, en hún komst ekki og í hennar stað fór Þorsteinn Ingi Sigfússon, prófessor og virtur frumkvöðull á sviði orkurannsókna. Þótt hann sé vissulega verðugur fulltrúi Íslands, þá er fjarvera stjórnmálamannanna áberandi. En vissulega hafa þeir í mörgu að snúast heima fyrir og þurfa í þokkabót að kljást við þá kreppusýn almennings, að ferðir til útlanda séu bölvað bruðl. Þá er víst betra að sitja heima.

Þótt Svandís Svavarsdóttir umhverfisráðherra hafi haft sig lítt í frammi á vettvangi stjórnmálanna síðustu mánuði er hún þó upplitsdjörf fyrir ráðstefnuna í Kaupmannahöfn í desember. „Í Kyoto var erindi Íslands einkum að biðja um undanþágur frá reglum bókunarinnar,“ ritaði ráðherrann í júní sl. ”Í Kaupmannahöfn mun Ísland ganga til liðs við þau ríki sem ætla sér að vera í framvarðasveit í baráttunni gegn loftslagsbreytingum.”

Tækifæri í kreppunni

Margir óttast að umhverfisvernd hafi verið góðærismál á Íslandi. Fólk var búið að fá nóg af risavirkjunum og álverum. En eftir hrunið hugsar fólk með maganum, en ekki hjartanu. Það vill nóg að bíta og brenna og þá er freistandi að leita í gömlu, góðu aðferðirnar: Fá erlent stórfyrirtæki til að ryðja upp álveri og reisa myndarlega virkjun til að sjá því fyrir orku.

Þeir eru þó margir, sem sjá tækifæri í kreppunni. Þeir benda á, að einmitt núna hafi Íslendingar ekki efni á að halda uppteknum hætti. Við getum til dæmis ekki haldið áfram að vera jafn háð jarðefnaeldsneyti hér eftir sem hingað til. Hérna er jarðvarminn og vatnsaflið og engin ástæða til umhverfissóðaskapar, sem kemur þjóðinni ofarlega á lista yfir helstu mengunarvalda heims. Þjóð í dýpstu efnahagslægð síðari tíma á auðvitað að nýta heimafengnu orkuna og láta eiga sig að flytja inn alla þessa olíu fyrir dýrmætan gjaldeyri. Kreppan gæti þannig orðið til góðs, með því að hvetja til nýrrar hugsunar í orkumálum.

Þessi sýn endurspeglaðist á ráðstefnunni Driving Sustainability, sem haldin var á Íslandi um miðjan september. Þar hvatti Rune Haaland, formaður norska rafbílasambandsins Norstart, Íslendinga til að huga að framleiðslu rafbíla. Tillaga hans kom flatt upp á íslenska ráðstefnugesti, því þótt töluvert hafi verið rætt og ritað um rafbíla og nauðsyn þess að fjölga þeim hér á landi þá hefur engum hugkvæmst að þeir yrðu framleiddir hér. En Haaland hefur að sjálfsögðu rétt fyrir sér þegar hann bendir á að það auðveldi innleiðingu rafbíla hversu fáir búa á landinu. Og hversu nýjungagjarnir þeir eru.

Kannski nýjungagirnin hleypi Íslendingum kapp í kinn í umhverfismálum.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar