Fleiri rússneskar orrustuþotur flugu fyrir ströndum Noregs í fyrra en samtals í 16 ár þar á undan. Rússar héldu síðan í ár flotaæfingu svo nálægt olíuborpöllunum að norsk yfirvöld sáu sig nauðbeygð til að mótmæla. Það er fremur leiðinlegt að margir Norðmenn veltu því fyrir sér síðsumars hvort kalda stríðið væri skollið á að nýju þegar Rússland beitti hernaðarmætti sínum í Kákasus. Og þótt niðurstaðan væri sú að kalda stríðið væri ekki skollið á að nýju þá eru bæði stjórnmálamenn og sérfræðingar sammála um að ástæða sé til að hafa áhyggjur af þróun mála – og hugsanlega sé ástæða til að auka og þétta enn frekar norrænt samstarf.

Aðeins örfáum dögum eftir að Rússland hafði rofið samstarfið við NATO komu yfirmenn rússnesku landhelgisgæslunnar til Tromsø í heimsókn til norskra starfsbræðra sinna.  Engin teikn voru á lofti um að samskiptin á milli Noregs og norðurhluta Rússlands hefðu kólnað. Þvert á móti var lögð á það áhersla að daglegt samstarf um stjórnun norðursvæðanna verði sem fyrr og deilurnar í Kákasus muni engin áhrif hafa á það.

Atburðurinn jók á trúverðugleika stjórnar norskra utanríkismála og þeirrar skoðunar sérfræðinga að mikill munur sé á Kákasus-svæðinu og norðursvæðunum. Bæði Noregur og Georgía eru nágrannalönd Rússlands en það er í raun það eina sem löndin eiga sameiginlegt. Rússland hafði þörf fyrir að láta finna til máttar sín á áhrifasvæði sínu í suðri og hafa betur í óleystum deilum um yfirráðasvæði. Rússland á líka í deilum í norðri um miðlínuna milli Noregs og Rússlands en það hefur enginn mannafli dregist inn í deiluna – sagan leggur ekki heldur línuna í samskiptum þeirra eins og í Kákasus.

Rússland leggur á ráðin um að auka á umsvif sín á Svalbarða og hefur sett upp fána sinn á hafsbotninn við norðurpólinn en hvorugt gefur þó tilefni til að ætla að landið hafi áhuga á að ögra öðrum löndum í norðri til að stækka yfirráðasvæði sitt. Þvert á móti hafa verið teikn á lofti í ár um að Rússland muni þegjandi samþykkja umdeilt varnarsvæði Noregs í kringum Svalbarða.

Óbreytt birtingarmynd ógnarinnar

Niðurstaða norska öryggismálakerfisins er að ógnin í norðri hafi ekki aukist að undanförnu og að ekki sé nein ástæða til að breyta hugarfarinu og skipulaginu varðandi öryggismál í kjölfar aukins sjálfstrausts Rússlands og aukins hernaðarbrölts í Kákasus.

Það þýðir þó ekki að Norðmenn hafi engar áhyggjur að hinum stóra nágranna í norðri. Við eigum aðild að hernaðarvarnarbandalagi sem hefur opnað fyrir möguleikann á því að Georgía og Úkraína fái aðild og kemur bækistöðvum, sem ætlað er að vera hluti af ameríska eldflaugavarnarkerfinu, fyrir í Póllandi og Tékklandi – löndum sem í gamla daga var litið á sem hluta af áhrifasvæði Rússlands. Þegar samband Rússlands og NATO verður ískalt kólnar það óhjákvæmilega líka á milli Noregs og Rússlands – nema við beitum neitunarvaldi gegn bæði eldflaugavarnarkerfinu og aðild nýrra ríkja að bandalaginu.  Það mun ekki gerast þó það sé klárlega pólitískur meirihluti fyrir hvoru tveggja í Noregi.

Bandaríkin eru ástæðan fyrir þessu. Noregur lítur enn á Bandaríkin og NATO sem helstu tryggingar fyrir öryggi landsins. Meðan sú er raunin setur utanríkisþjónustan og -forystan skýr mörk varðandi þá sérstöðu sem Noregur getur markað sér gagnvart Bandaríkjunum.

Þannig hefur þetta verið þar til nú en það er óvíst hversu lengi það varir. Í byrjun september kom út umræðubók um hagsmunamál Noregs sem gæti hugsanlega leitt til þess að sumar grunnstoðir öryggis- og utanríkisstefnu Noregs veikist eða verði skipt út. Höfundarnir sem starfa bæði í utanríkisráðuneytinu og utan þess benda á ýmsa hnökra við núverandi utanríkisstefnu Noregs. Til dæmis telja þeir að Bandaríkjamenn hafi lítið sem ekkert samráð við önnur ríki heimsins og það grafi undan forgangsverkefnum norskrar utanríkisstefnu – sem sé að renna sem styrkustum stoðum undir alheimssamfélagið. Þeir telja jafnframt að þátttaka Noregs með Bandaríkjamönnum í aðgerðum í Afganistan geti veikt möguleika okkar á að reka mannúðarstarf í þeim hluta heimsins. Þeir mæla eindregið með að Noregur taki þátt í enn fleiri „öryggisvefjum“ í framtíðinni og þeir benda meðal annars á norrænt samstarf.  „Öryggisvefur“ er hugtak sem inniheldur meira en varnar- og öryggismálasamstarfið – hversu mikið meira er hins vegar ekki skilgreint skilmerkilega.

Norrænt varnarsamstarf?

Jonas Gahr Støre utanríkisráðherra hefur lýst því yfir að hann sé ekki sammála öllum greiningum í bókinni og styðji ekki allar tillögur hennar, en það var hann sem óskaði eftir henni, og það er almennt talið að hann sé sammála og heilmörgu af því sem lagt er til. Við vitum að hann hefur áhuga á auknu norrænu samstarfi. Eftir að fram höfðu farið fjölmargar frumlegar umræður og framkvæmdir í norrænu samstarfi, báðu norrænu forsætisráðherrarnir Thorvald Stoltenberg fyrrverandi ráðherra í sumar um að gera óháða og ítarlega úttekt á möguleikum þess að koma á norrænu utanríkis- og varnarsamstarfi.

Eitt af því merkilegasta sem gerst hafði fram að því var þróun sænsk- norsk-finnsks hernaðarsamstarfs. Það byrjaði með því að yfirmenn heraflanna í Noregi og Svíþjóð gerðu sér grein fyrir að þeir myndu í framtíðinni ekki hafa nóg fjármagn til að kaupa og halda við öllum þeim hátæknilega útbúnaði sem nútíma landvarnir krefjast. Þeir settu á fót vinnunefndir sem falið var að greina þau svið sem löndin gætu átt aukið samstarf um. Mjög fljótlega komst nefndin að þeirri niðurstöðu að löndin gætu komið sér upp sameiginlegum verkstæðum, æfingasvæðum og innkaupum.

Vinnuhóparnir hittust vikulega í vor og þrátt fyrir að þeir reyndu að vera jarðbundnir þá kviknuðu margar stórar hugmyndir um norrænt samstarf. Þróunin varð sérstaklega áhugaverð þegar Finnar slógu til og tóku þátt í viðræðunum og þegar ljóst varð að Noregur myndi að þessu sinni ekki sjálfkrafa kaupa amerískar orrustuþotur.  Það getur verið að við kaupum frá Svíþjóð og verði af því opnast gífurlegir möguleikar varðandi birgðamál og samstarf um viðbragð og framkvæmdir.

Samkvæmt yfirmanni norska heraflans var Dönum boðið að taka þátt í samstarfsviðræðunum snemma í ferlinu en þeir mátu þörfina ekki svo mikla að þeir vildu taka þátt í þeim að þessu sinni. Íslandi var ekki boðin þátttaka en landið átti kannski fullt í fangi með að þróa nýjan öryggisvef eftir að Bandaríkjamenn hurfu frá Keflavík. Frá sjónarhóli Noregs hefur brotthvarf Bandaríkjamanna frá Keflavík leitt til þess að nú eru aðstæður fyrir norrænt varnarsamstarf betri en nokkurn tíma áður.

En það hafa áður verið settar fram stórhuga hugmyndir um norrænt varnarsamstarf – án árangurs. Það er ekki rétt að sagan endurtaki sig alltaf en þó minnast sjálfsagt nokkrir þess um þessar mundir minnast hvernig kalda stríðið gerði Norðurlöndum ókleift að hafa mismunandi stefnu gagnvart NATO og Rússlandi innan skuldbindandi ramma norræns samstarfs. Hið áhugaverða núna er hvort síversnandi samskipti Rússlands og NATO muni gera Norðurlöndum erfitt að stuðla að þeirri nýsköpun í samstarfinu sem þau kannski voru byrjuð á að undirbúa.

Noregur getur skyndilega lent í þeirri stöðu að það verði túlkað sem svo að landið sé að taka afstöðu velji það sænskar orrustuþotur í stað bandarískra – að með því sé landið að taka afstöðu gegn Bandaríkjunum af því að maður vilji reyna að þróa norræna þriðju leið milli austurs og vesturs. Fái umræðurnar slíkan blæ má búast við því að stjórnmálaflokkarnir í Noregi muni falla aftur í sama gamla farið og að hin háleita skýrsla Thorvalds Stoltenbergs um Norðurlönd verði stungið ofan í skúffu.

Nýjar ógnir við öryggið

Það getur farið svo, en það má ekki fara svo. Vangavelturnar í Noregi um öryggisógnir eru allt öðruvísi nú en í kalda stríðinu. Það er að mestu leyti búið að leggja niður innrásarlandvarnir og í stað þeirra er komið tiltölulega nútímalegur og þróttmikill sjóher og hátæknilegur herafli sem auðvelt er að flytja milli staða.  Það kemur til af því að skipuleggjendur landvarna sjá ekki lengur fyrir sér hættu á öflugri árás á Noreg heldur frekar afmarkaðan hernaðarlegan þrýsting til að fá okkur til að breyta stefnu okkar – væntanlega varðandi stjórnun fiskveiða, olíu eða gass.  Önnur ógn við öryggi ríkisins er hryðjuverkaógnin.

Það ber að segja það eins og það er:  NATO og Bandaríkin hefðu hugsanlega ekki áhuga á að koma okkur til aðstoðar við slíkar aðstæður. Sérstaklega ef það koma upp deilur á norðursvæðunum, þá munum við finna fyrir því að valdamikil NATO-ríki verða á sömu skoðun og það stórveldi sem reynir að þrýsta á okkur um að skipta um stefnu.  Það er í ljósi þess að þessi staða gæti komið upp að lögð er áhersla á að Noregur geti í framtíðinni stutt sig við eins marga „öryggisvefi“ og mögulegt er, og það er nánast öruggt að norrænn öryggisvefur verður einn þeirra.

Það sem átti við áður en Rússland beitti vopnavaldi í Kákasus er enn í fullu gildi. Noregur hefur áhuga á norrænu öryggis- og varnarsamstarfi og Thorvaldur Stoltenberg mun í öllu falli njóta stuðnings sonar síns forsætisráðherrans, um að reyna að koma á nýju norrænu samþættandi samstarfsverkefni.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar