Stríðið milli Georgíu og Rússlands hefur valdið uppnámi í sænsku ríkisstjórninni. Innrás Rússa mun draga dilk á eftir sér í stefnu Svía í  varnarmálum. Að mati sænsku stjórnarinnar þarf að kanna enn betur stefnumið í öryggismálum í kjölfar átakanna í Georgíu. Það gæti leitt til þess að öryggis- og varnarmálastefnan verði endurskoðuð.

Innrás Rússa í Georgíu hefur kynt undir umræður í Svíþjóð um öryggi ríkisins. Sænska stjórnin hafði áform um að leggja nú á haustdögum fram frumvarp um stefnumið í starfsemi hersins á tímabilinu 2010 - 2014. En hægrimaðurinn Sten Tolgfors, ráðherra varnarmála, hefur ákveðið að framvarpið verði ekki lagt fram fyrr en í fyrsta lagi í febrúar eða mars á næsta ári. Skýring hans er sú að ríkisstjórnin verði að endurmeta stöðuna í öryggismálum vegna átakanna í Georgíu. Margir gera sér vonir um að það þýði að stjórnin hætti við áform um að skera niður útgjöld til varnarmála.

Niðurskurðaráform mæta harðri gagnrýni

Öryggis- og varnarmálin eru að verða eitt af erfiðustu deilumálunum í stjórnarsamstarfi hægriflokkanna, sem kemur á óvart, því hófsamir hægrimenn hafa löngum haldið þessum málaflokki á lofti sem sínu helsta baráttumáli. En fyrir rösku ári sagði hægrimaðurinn og Mikael Odenberg af sér sem varnarmálaráðherra eftir harða deilu við Anders Borg fjármálaráðherra og Fredrik Reinfeldt forsætisráðherra um niðurskurð á útgjöldum til varnarmála. Odenberg sagði niðurskurð samráðherra sinna til varnarmála þann umfangsmesta frá því á millistríðsárunum. Hann gæti ekki sætt sig við svo umfangsmiklar breytingar á sænska hernum.

Ástæður þess að rétt þótti að skera niður útgjöld til hersins var sú að menn töldu kalda stríðinu lokið og að sú hernaðarógn sem steðjaði að Svíþjóð á árum áður væri úr sögunni. Í því ljósi ætti að breyta landvörnum úr því að miðast við innrásarhættu í tímabundnar hernaðaraðgerðir. Mánuðum saman hefur verið deilt um niðurskurðaráformin. Deilan hefur verið heiftúðug og Fredrik Reinfeldt og flokksbróðir hans, nýi varnarmálaráðherrann Sten Tolgfors, hafa sætt harðri gagnrýni, meira að segja úr eigin herbúðum. Gagnrýnisraddirnar saka stjórnina um að gera landvarnir að tæknilegu úrlausnarefni í fjárlagasmíðinni fremur en að taka mið af öryggi landsins. Andstæðingar niðurskurðar bentu á, löngu áður en Rússar réðust inn í Georgíu, að alls óvíst væri hvað lægi á bak við hernaðaruppbyggingu Pútíns, þáverandi Rússlandsforseta. Menn höfðu líka áhyggjur af lýðræðisþróun í Rússlandi. Håkan Syre´n yfirmaður sænska hersins sagði t.d. að hann gæti ekki tryggt öryggi ríkisins ef ríkisstjórnin léti verða af því að skera niður útgjöld til hersins.

Eftir innrás Rússa í Georíu lítur út fyrir að andstæðingar niðurskurðar hafi haft rétt fyrir sér þegar þeir vöruðu við áformum Rússa og héldu því fram að nauðsynlegt væri að Svíar miðuðu áfram varnir sínar við hugsanlega innrás. Eins og sænski herinn er skipulagður nú tæki eitt ár að koma 10.000 manna herliði í viðbragðsstöðu og þrjú ár að koma saman öllum herstyrknum, alls 30.000 manns. Sten Tolgfors varnarmálaráðherra viðurkennir að sænski herinn sé ekki skipulagður m.t.t. þess að bregðast skjótt við átökum eins og þeim sem urðu milli Rússa og Georgíumanna.

Sten Tolgfors sætir ámæli fyrir að reka sundurlausa og skammsýna stefnu í varnarmálum. Og nú krefjast leiðarahöfundar borgaralegu blaðanna að Reinfeldt láti Tolgfors fjúka, nokkuð sem þykir ósennilegt að hann láti verða af í ljósi þes að einn varnarmálaráðherra úr röðum hægrimanna hefur þegar sagt af sér embætti eftir minna en tveggja ára ráðherradóm.

Carl Bildt fordæmir Rússa

Carl Bildt er sá utanríkisráðherra Evrópusambandsríkja sem hefur fordæmt Rússa hvað harðast fyrir hernaðaraðgerðir þeirra í Georgíu. Bildt er frægur fyrir að blogga oft á dag og hefur m.a. í færslum sínum líkt innrás Rússa í Georgíu við það þegar  her nasista innlimaði Sudet í Tékkóslóvakíu í Þýskaland. ”Við höfum ástæðu til að muna  hvernig Hitler fyrir rúmum fimmtíu árum beitti einmitt þessari aðferð til að grafa undan og leggja undir sig mikilvæg landsvæði í Mið-Evrópu” skrifaði Carl Bildt 9. ágúst. Alexander Kadakin, sendiherra Rússa í Svíþjóð, brást hinn versti við að þessari samlíkingu Bildts. Í sjónvarpsviðtali sagðist hann ekki geta ímyndað sér grófari móðgun en hann þessi skrif utanríkisráðherrans.

Svíar lentu á sínum tíma iðulega í útistöðum við Sovétríkin og Rússa. Fyrir fjórtán árum kom upp alvarleg deila milli þjóðanna. Þá andæfði sænska stjórnin því harðlega að Rússar skyldu hafa Svíann Stig Berling á mála sem njósnara og hafa að auki aðstoðað hann við að flýja úr sænsku fangelsi. Bergling fékk 1979 lífstíðarfangelsi fyrir umfangsmiklar njósnir. Átta árum síðar tókst honum að flýja til Helsinki ásamt eiginkonu sinni. Hjónin fengu skjól í sovéska sendiráðinu í borginni þar sem þau voru í felum í nokkra daga uns leyniþjónsta sovéska hersins kom þeim undan til Moskvu. Bergling fékk síðar þjálfun og öðlaðist ofurstatign í sovésku leyniþjónstunni. Þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir sænska utanríkisráðuneytisins, neituðu Rússar því árum saman, jafnvel eftir hrun Sovétríkjanna, að þeir veittu Berling vernd og að hann væri á mála hjá leyniþjónustunni. En þegar Berling á endanum flúði rússneska yfirboðara sína og sneri aftur heim til Svíþjóðar árið 1994 varð þessi æsispennandi saga opinber.

Rússneskir kafbátar í Eystrasalti sem rufu sænska landhelgi voru lengi vel taldir ógna öryggi sænska ríkisins, eða síðan sovéski kafbáturinn U137 strandaði á árinu 1981 í innsiglingunni til Karlskrona. Ráðamenn í Kreml neituðu staðfastlega öllum ásökunum um ólöglegt athæfi og sovéskir sjóliðsforingjar fór háðsorðum um njósnasýki Svía. En þegar Boris Jeltsin Rússlandsforseti kom í opinbera heimsókn til Svíþjóðar á árinu 1993 var því slegið föstu í sameiginlegri yfirlýsingu hans og Carl Bildts þáverandi forsætisráðherra ”að komið hefði til aðgerða kafbáta” innan sænskrar landhelgi í Eystrasalti. Ekki kom þó fram í yfirlýsingunni hvaða þjóð hefði verið þar að verki. Nokkrum árum síðar kom í ljós að hljóðupptökur sem áttu að sanna ferðir rússneskra kafbáta í sænskri landhelgi geymdu aðeins hljóð úr minkum.

Ótti Svía við Rússa

Allar götur síðan Karl tólfti hélt í stríð gegn Rússakeisara hafa Rússar verið helsta hernaðarógnin í Svíþjóð. Óttinn við Rússa var líka mikill þegar rússneski flotinn fór ránshendi um byggðir sunnan og norðan Stokkhólms í byrjun átjándu aldar. Pétur Rússlandskeisari sendi þrælaskip inn í skerjagarðinn til að brenna niður bæi og byggðir. Sænski læknirinn og rithöfundurinn Axel Munthe skrifaði á sínum tíma að Svíar hefðu alltaf óttast tvennt, Rússa og gegnumtrekk. Á dögum kalda stríðsins þegar risaveldin beindu kjarnavopnum sínum hvort að öðru var Svíþjóð vissulega hlutlaust ríki. En það var opinbert leyndarmál með hverjum þeir stóðu. Sænskir flugvellir voru með leynd búnir undir að þjóna Bandaríkjaher,  sænska leyniþjónustan starfaði með Bandaríkjamönnum og Bretum og Svíar sendu njósnara sína til Eystrasaltsríkjanna.

Margir töldu Rússagrýluna komna aftur á kreik þegar harðast var deilt um gasleiðslu Rússa og Þjóðverja í Eystrasalti nærri Gotlandi. Talað var um rússneskar njósnastöðvar og afturhvarf til kalda stríðsins. Háværar kröfur voru uppi um að sænska stjórnin ætti að stöðva vinnu við gasleiðsluna vegna mengunarhættu og eins vegna öryggi ríkisins. Öðrum fannst að Svíar ættu að efna til samstarfs við Rússa og tengja saman orkukerfi Rússa og Vestur-Evrópu.

Fyrr á þessu ári hafnaði Andreas Carlgren umhverfisráðherra umsókn  rússnesk/þýska gasfélagsins Nord Streams um að leggja gasleiðslu um Eystrasalt. Carlgren taldi umsóknina svo ófullkomna og að ómögulegt væri að láta reyna á hana samkvæmt sænsk lögum og alþjóðasáttmálum. Og jafnaðarmenn setja skilyrði fyrir gasútflutningi Rússa um gasleiðslu í Eystrasalti. Krafa þeirra er að alþjóðlegt eftirlit verði haft með gasflutningum um leiðsluna.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar