Rússneskar herflugvélar eru farnar að sveima í kringum Ísland að nýju. Þær hafa verið sjaldséðar við landið í seinni tíð, til dæmis komu aðeins tvær inn í lofthelgina árið 2003 og þar áður sáust þær síðast árið 1999. En nú vilja Rússar aftur láta taka mark á sér sem hernaðarveldi og einn liður í því er að endurvekja æfinga- og eftirlitsflug.

Ekki bara við Ísland, heldur sjást þær oft nærri ströndum annarra NATO-ríkja. Núna hafa Rússar efni á slíkum æfingum og þá vilja þeir endurheimta forna frægð og minna NATO, sem hefur stækkað jafnt og þétt í austurátt, á að bandalagið verði að reikna með stórveldinu að nýju.

Þetta er alla vega ein kenningin, því enginn veit með vissu hvað Rússum gengur til með þessu flugi. Það er ekki eins og þeir tilkynni komu sína og tilgang hennar. Og þeir minna svo sannarlega rækilega á sig annars staðar í álfunni um þessar mundir, þótt með öðrum hætti sé.

Herstöðin farin

Þótt rússnesku flugmennirnir í herflugvélunum sjái tæpast neinn mun, þá eru aðstæður allt aðrar í íslenska loftvarnarsvæðinu nú en síðast þegar þeir vöndu komur sínar að landinu. Þá var talið nauðsynlegt að hafa bandaríska herstöð á Íslandi, en vorið 2007 hurfu síðustu hermennirnir á braut. Þar sem áður var herstöð eru nú heimili fyrir háskólanema. Og Íslendingar hafa tekið sjálfir við vörnum landsins.

Íslendingar tóku við vörnunum þegar ljóst var að Bandaríkjamenn sáu enga ástæðu til að halda úti herstöð hér, með ærnum tilkostnaði. Þeir höfðu ákveðið að fækka herstöðvum víða um heim og þótt lega Íslands hafi löngum þótt hernaðarlega mikilvæg voru tímarnir breyttir. Ógnin í austri var ekkert skelfileg lengur. Menn ræddu í fullri alvöru hvort nokkur ástæða væri til að reka áfram hið mikla ratsjárkerfi, sem Bandaríkjamenn höfðu sett upp.

Íslendingar voru ekki í stakk búnir til að sinna vörnum landsins með eigin mannafla, enda hefur aldrei verið íslenskur her í landinu og stendur ekki til að setja hann á laggirnar. Hins vegar koma aðrar NATO-þjóðir til skjalanna. Fastaráð NATO samþykkti í júlí í fyrra að bandalagsríkin sendu orrustuflugvélar til loftrýmiseftirlits við landið. Þannig voru það Frakkar sem flugu á móti rússneskum herflugvélum sem komu upp að Íslandi í júní, Bandaríkjamenn og Kanadamenn sinna eftirlitinu í sex vikur núna í haust og áætlað er að Bretar taki þá við. Spánverjar og Danir hafa líka verið nefndir til sögunnar, en liðsinnis þeirra má vænta á næsta ári.

Til að halda utan um allt þetta eftirlit og rekstur ratsjárstöðvanna hafa stjórnvöld sett á laggirnar varnarmálastofnun. Mörgum vex í augum að rekstur hennar kostar dágóðan skilding á ári hverju. Þegar haft er í huga að Íslendingar hafa aldrei borið nokkurn kostnað af vörnum landsins er þó vart hægt að kvarta undan þeim útgjöldum.

Yfirgangur Rússa

Aukin umsvif Rússa, sem felast í eftirlitsflugi eins og á dögum kalda stríðsins, myndu kannski ekki vekja sérstakar vangaveltur, ef ekki kæmi fleira til. Rússar hafa auðvitað gefið NATO-þjóðum langt nef með árás sinni á Georgíu og hótanir í garð annarra ríkja.

Íslenski utanríkisráðherrann, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, vill ekki spyrða flug rússneskra herflugvéla við innrás Rússa í Georgíu. Hún sagði aðspurð að vissulega væri alvarlegt að Rússar hefðu ráðist inn fyrir landamæri sjálfstæðs ríkis. Það hefði ekki gerst síðan Sovétríkin liðu undir lok. En Georgíumálið væri sérmál á Kákasus-svæðinu. Hún sæi enga ástæðu til að líta flug herflugvélanna við Ísland öðrum augum eftir innrásina í Georgíu.

Þótt utanríkisráðherra tali með þessum hætti er ljóst að yfirgangur Rússa hefur vakið ugg í brjósti margra. Fyrst þeir fóru fram af offorsi í Georgíu, þvert á tilmæli NATO, hvernig er þá hægt að treysta því að þeir hegði sér ekki með svipuðum hætti annars staðar, telji þeir ástæðu til? NATO varð þeim engin fyrirstaða í Georgíu og það máttleysi hefur vakið menn til umhugsunar.

Ratsjárkerfið nauðsyn

Ratsjárkerfið á Íslandi er ekki lengur dýr arfleifð Bandaríkjamanna, heldur nauðsynlegt fyrir framtíðina. Á þann veg talaði Kurt Volker, fastafulltrúi Bandaríkjanna í Norður-Atlantshafsráðinu, þegar hann heimsótti Ísland í lok ágúst. Hann vísaði þar ekki eingöngu til stóraukinna hernaðarumsvifa Rússa á norðurslóðum, heldur einnig til þess, að vegna hlýnunar gætu opnast siglingaleiðir yfir norðurskautið í náinni framtíð. Ratsjárkerfið myndi því gegna veigamiklu hlutverki í að fylgjast með umferð flugvéla og skipa á norðurslóðum.

Ummæli Volkers voru sem ómur frá tímum kalda stríðsins, hann sagði Ísland gegna veigamiklu hlutverki innan NATO og lagði áherslu á að hann hefði látið verða eitt sitt fyrsta verk í starfi að koma hingað, einmitt vegna mikilvægis landsins.

Þetta hernaðarlega mikilvægi sést á því að aðildarríki NATO stunda nú heræfingar við Ísland og Bandaríkin ætla að senda flugsveit til landsins, til að sjá um loftrýmiseftirlit. Þar hefur matið greinilega gjörbreyst, því Bandaríkjamenn lokuðu herstöðinni og kvöddu landið á síðasta ári, meðal annars með vísan til þess að engin þörf væri á loftrýmiseftirlitinu lengur. Áður höfðu þeir minnkað umsvifin hér verulega og fjórar orrustuþotur voru síðasti búnaðurinn sem hvarf á brott. Fjórar þotur, sem íslenskir ráðamenn lögðu ofurkapp á að halda hér á landi. Bandaríkjamenn töldu það hins vegar ekki þjóna nokkrum tilgangi lengur. Engin hernaðarógn steðjaði að landinu og ef svo ólíklega vildi til að gerð yrði árás væru fjórar þotur lítils megnugar. Þær flugu því heim til Bandaríkjanna. Í haust koma þær aftur, þótt sú heimsókn sé tímabundin.

Háskólanemarnir, sem nú búa í fjölbýlishúsum á suðvesturhorni landsins, þar sem áður voru bandarískir hermenn og fjölskyldur þeirra, þurfa varla að rýma íbúðirnar sínar á næstunni. Ólíklegt hlýtur að teljast að Bandaríkjamenn vilji aftur fá varanlegt aðsetur á Íslandi. En veður hafa skipast skjótt á rúmu ári og Rússar halda áfram að sýna mátt sinn og megin.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar