Þegar norrænu forsætisráðherrarnir hittust á fundi á Íslandi um miðjan júní brann heitast á íslenska forsætisráðherranum að ræða hugsanlega aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Og Jóhönnu Sigurðardóttur var ágætlega tekið. Fredrik Reinfeldt, forsætisráðherra Svía, sagði að hann myndi leggja sitt af mörkum til að greiða götu Íslendinga og koma aðildarumsókninni á dagskrá eins fljótt og auðið væri. Kollegar hans frá Danmörku og Finnlandi tóku í svipaðan streng. „Það væri fínt ef umsóknarferlið gæti hafist í formennskutíð Svía í lok þessa árs og mín vegna má það gjarnan enda með inntöku Íslands 2012, þegar Danir hafa tekið við formennskunni,“ sagði danski forsætisráðherrann Lars Løkke Rasmussen við íslenska fjölmiðla.

Jóhanna Sigurðardóttir formaður Samfylkingarinnar leiðir ríkisstjórn, sem mun eflaust leggja fram umsókn um aðild landsins að ESB. Það er nokkuð sérkennilegt í ljósi þess að samstarfsflokkurinn, Vinstri grænir, er andvígur slíkri aðild. Flokkarnir urðu hins vegar sammála um að vera ósammála og fara þá leið að leggja tillögu fyrir þingið um aðildarumsókn. Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra, flokksbróðir Jóhönnu, mælti fyrir tillögunni, um að Alþingi feli ríkisstjórninni að leggja inn umsókn og að loknum viðræðum verði haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um væntanlegan aðildarsamning.

Þessi lausn virtist einföld, enda sjálfsagt að þingið tæki afstöðu til aðildarumsóknar. En hvorki Sjálfstæðisflokkur né Framsóknarflokkur sáu fegurðina í þessum einfaldleika. Þeir gagnrýndu að rökstuðning skorti og sögðu óeðlilegt að fela ríkisstjórn, þar sem aðeins annar flokkurinn kærði sig um aðild að ESB, að leggja inn umsókn. Í raun væri þingið þar með að samþykkja að fela Samfylkingunni einni flokka að ganga til aðildarviðræðna.

Frá Framsóknarflokknum og Sjálfstæðisflokknum kom því sameiginleg tillaga. Hún er um „undirbúning mögulegrar umsóknar um aðild að Evrópusambandinu“. Í henni felst að utanríkismálanefnd þingsins sjái um þennan umsóknarundirbúning. Það á nefndin að gera annars vegar með því að setja saman greinargerð um mikilvægustu hagsmuni Íslands og með því að „vinna vegvísi að mögulegri aðildarumsókn“ og þar fram eftir götunum. Tillagan er í raun öllu flóknari og margorðaðri leið að sama marki og tillaga stjórnarinnar. Enda ræða menn nú um að sameina tillögurnar tvær, svo þingið komist að samhljóða niðurstöðu.

Deilt innan flokkanna

Það er reyndar ofsagt að tillögurnar miði að sama marki. Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn eru töluvert langt frá Samfylkingunni í ESB-málum. Samfylkingin er eini flokkurinn, sem stefnir leynt og ljóst að aðild. Innan Sjálfstæðisflokksins tókust menn hart á um aðild á landsfundi flokksins í lok mars og niðurstaðan var sú, að það þjónaði ekki hagsmunum Íslands best að ganga í ESB. Sem sagt, opinbera línan var andstaða gegn ESB, þótt vissulega séu önnur sjónarmið áberandi innan flokksins. Framsóknarflokkurinn er í svipuðum sporum. Þar skiptast menn í tvær fylkingar, en framsóknarmenn segjast þó reiðubúnir að skoða aðild, að ýmsum skilyrðum uppfylltum. Fréttir berast um að nokkrir þingmanna Vinstri grænna ætli að greiða atkvæði gegn tillögu um aðild á þingi, rétt eins og búast má við að sumir stuðningsmenn aðildar innan andstöðuflokka styðji málið. Borgarahreyfingin, nýr flokkur sem spratt upp úr mótmælunum sem felldu fyrri ríkisstjórn,er fylgjandi aðild. Skjálftinn á þingi er því mjög greinilegur. Þar verða aðildarviðræður ekki samþykktar nema hluti stjórnarandstöðunnar veiti til þess stuðning sinn, á meðan þingmenn annars stjórnarflokksins greiða líklega sumir atkvæði á móti en aðrir með.

Aðild Íslands í forgang

Hinar Norðurlandaþjóðirnar virðast boðnar og búnar að aðstoða Íslendinga við umsókn. Norrænir utanríkisráðherrar funduðu í Reykjavík í fyrstu viku júní og þar sagði Carl Bildt, utanríkisráðherra Svía, að Svíar muni frá og með júlíbyrjun setja aðild Íslands að Evrópusambandinu í forgang þá sex mánuði sem þeir gegna formennsku í sambandinu. „Það þarf ekki að taka það fram að við myndum fagna aðildarumsókn Íslendinga,“ sagði Bildt. Hann sagði augljóst að sannfæra þyrfti hin aðildarríkin um aðild Íslands. „Við munum einnig hafa á borði okkar aðildarumsóknir annarra ríkja, á borð við Albaníu,“ sagði hann en bætti við að afgreiðsla á aðildarumsókn Íslendinga yrði af ýmsum ástæðum sett í forgang. Þar vísaði hann til aðildar landsins að EES-samningnum.

Eftir yfirlýsingar forsætisráðherra og utanríkisráðherra Svía, sem og kollega þeirra, er ljóst að hin Norðurlöndin verða Íslendingum haukar í horni, sæki þeir um aðild að ESB. Norðmenn eru þar ekki undanskildir, þótt vissulega hafi þeir áhyggjur af hvers konar fiskveiðisamningi Íslendingar ná við ESB. „Við höfum í áraraðir haft góða samninga við lönd innan ESB og munum gera slíkt hið sama við Ísland ef Ísland gengur í ESB og við verðum að halda áfram að hlúa að okkar sameiginlegu fiskistofnum svo vel sé,“ sagði norski forsætisráðherrann, Jens Stoltenberg.

Fleiri vilja viðræður en aðild

Íslenskur almenningur bindur vonir við ESB-aðild, ef marka má skoðanakannanir. Í þeirri nýjustu, sem gerð var um mánaðamótin maí/júní, voru tæp 58% fylgjandi aðildarviðræðum. Í sambærilegri könnun mánuði fyrr vildu rúmlega 60% aðildarviðræður. Hins vegar segir þetta ekki alla söguna, því sá hópur sem segist vilja aðild er töluvert minni en sá sem er reiðubúinn til aðildarviðræðna. Þar skiptist þjóðin jafnt, rétt um 39% vilja aðild en 38,6% eru á móti. Þannig er ljóst að þjóðin vill gjarnan kanna hvaða möguleikar eru í boði, þótt margir hafi þegar mótað sér skoðanir með eða á móti. Þá svarar fólk því líka til, hvort sem það er með eða á móti, að leggja eigi frekar litla eða mjög litla áherslu á aðildarviðræður núna. Þess í stað telur yfirgnæfandi meirihluti, eða 95%, aðkallandi að leysa fjárhagsvanda heimila og fyrirtækja.

Þessi áhersla kemur ekki á óvart á Íslandi eftir hrunið mikla. Stjórnvöld hafa boðað niðurskurð ríkisfjármála og skattahækkanir, atvinnuleysi er orðið meira en þekkst hefur um árabil og ljóst að margir glíma við mikinn fjárhagsvanda. Þess vegna á fólk líka mjög erfitt með að sætta sig við niðurstöðu í samningum íslenska ríkisins við Breta og Hollendinga, þar sem Íslendingar skuldbinda sig til að greiða skuldir vegna Icesave-innlánsreikninga Landsbankans í þessum löndum. Þær upphæðir eru stjarnfræðilega háar fyrir litla þjóð, eða um 660 milljarðar króna. Þótt eignir Landsbankans eigi að ganga upp í skuldina er alls óvíst hversu langt þær hrökkva. Flestir gera sér grein fyrir að Íslendingar komast ekki hjá að greiða þessa skuld, en deilurnar snúast fyrst og fremst um hver raunveruleg efnisatriði samningsins séu og hvort ekki hefði verið hægt að fá hagstæðari vaxtakjör en raun ber vitni.

„Harkalegir árekstrar“

Icesave-málið er nátengt umræðu um hugsanlega Evrópusambandsaðild. Alexander Stubb, utanríkisráðherra Finna, gaf í skyn að lausn málsins væri forsenda ESB-aðildar Íslands. Hann er ekki einn um þá skoðun. Ef Íslendingar hefðu neitað að gangast við skuldinni hefðu þeir í raun sagt sig úr lögum við nágrannaþjóðirnar og borin von að þeim hefði verið tekið fagnandi hjá ESB. Jóhanna Sigurðardóttir hefur lýst skilningi sínum á að Íslendingum svíði sú staða sem þeir voru settir í „vegna gáleysislegra vinnubragða“ íslenskra bankamanna og stjórnvalda sem hefðu átt að grípa fyrr í taumana. En hún sér enga aðra færa leið og vísanir hennar í sömu andrá til „harkalegra árekstra við alþjóðasamfélagið“ og „endurreisn íslensks efnahagslífs“ eru áreiðanlega settar fram með hugsanlega aðild að ESB í huga.

Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra velkist ekkert í vafa um nauðsyn þess að sækja um aðild að ESB. Hann segir mikilvægt að leggja umsókn fram í júlí „þegar okkar bestu vinir, þ.e.a.s. Svíar, fara með formennsku í Evrópusambandinu.“

Framtíðin ræðst hjá þingflokkum, þar sem hver höndin virðist stundum upp á móti annarri. Samfylkingunni liggur á að koma málinu gegnum þingið. Þegar það loks tekst er röðin komin að „okkar bestu vinum“.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar