Erfiðlega gengur fyrir Lars Løkke forsætisráðherra að koma fram metnaðarfullum áformum um að losna við dönsku fyrirvarana gagnvart ESB.

Eftir kosningarnar til Evrópuþingsins er komið á hreint að Danir vilja að vera í Evrópusambandinu. En það á að vera Evrópusamband sem ekki tekur sér of mikil völd.

Baráttan fyrir kosningarnar til Evrópuþingsins var raun fyrir eldheita fylgismenn ESB. Helsti Evrópusambandssinninn, Uffe Ellemann-Jensen fyrrverandi utanríkisráðherra, sleppti sér oftsinnis af vonbrigðum.

Upp úr 1990 gekk Uffe Ellemann-Jensen í bláum sokkum með gulum ESB-stjörnum og talaði hugfanginn um sögulegt tækifæri að sameina Evrópu sem verið hafði skipt allt frá seinni heimstyrjöldinni.

Á þeim árum var flokkur hans – Vinstriflokkurinn – eindregið fylgjandi aðild að Evrópusambandinu en andstaða gegn henni var einkum hjá Sósíaldemókrataflokknum, Sósíalska þjóðarflokknum, flokkum lengst til vinstri og sérstökum stjórnmálahreyfingum sem voru andsnúnar aðild að sambandinu.

En baráttan um 13 dönsk sæti á Evrópuþinginu allt til kosningadags – sunnudagsins 7. júní – sýndi utanríkisráðherranum fyrrverandi að gamli flokkurinn hans er ekki lengur eins eindreginn í stuðningi sínum og hefur ekki jafnmikla trú á ESB og fyrr.

Í kosningabaráttunni var aðalslagorð leiðtoga frambjóðanda Vinstriflokksins að rödd Danmerkur yrði að heyrast í Evrópu og leiðtogi frambjóðanda Íhaldsflokksins hóf kosningabaráttu sína á því að taka það fram að hann sæi ekki fyrir sér að Tyrkland yrði fullgildur aðili Evrópufjölskyldunnar.

Orðavalið sýndi að efasemdirnar um ESB, sem fyrst og fremst mið- og vinstriflokkarnir höfðu haft, hefur náð langt inn í raðir borgaraflokkanna.

Kosningabaráttan olli þess vegna Uffe Elleman-Jensen gífurlegum vonbrigðum og hann gagnrýndi gömul flokkssystkini sín harðlega opinberlega og kvartaði yfir því að Danir „drægju“ lappirnar.

Já en ekki hallelú-já

Margar skýringar eru á þessari framvindu mála. Öfugt við Uffe Ellemann-Jensen stefndi eftirmaður hans, Anders Fogh Rasmussen – forsætisráðherra Danmerkur frá 2001 til 2009 – að lágstemmdari aðdáun á ESB. Ástæðurnar fyrir þessari stefnubreytingu hans voru margar:

Til dæmis varð víman vegna falls Berlínarmúrsins árið 1989 og hruns kommúnismans í gömlu Sovétríkjunum í upphafi 10. áratugsins skammvinn og við tóku erfið verkefni við að takast á við þau vandamál og árekstra sem komu fram þegar járngreipar kommúnismans linuðu tökin. Nóg er að nefna stríðin á Balkanskaga. Eða þá erfiðu efnahagsbyrði sem endursameiningin lagði á nýtt Þýskaland.

Til dæmis sá Fogh fram á að ekki var nóg að láta í ljós hrifningu á Evrópu til að fá stuðning kjósenda. Árið 1992 höfnuðu Danir til dæmis Maastricht-sáttmálanum – þrátt fyrir kosningaáróður Uffe Ellemanns – og árið 2000 höfnuðu Danir því að taka upp evru í stað krónu.

Með beinni tilvísun til Uffe Ellemans sagði spaugari einn að það væri gott og blessað að segja já við Evrópu en óþarfi væri að segja hallelú-já. Anders Fogh Rasmussen notaði fyrirsögnina „Evrópa árangursins“ í augljósri merkingu þegar hann þurfti eitt sinn að gera grein fyrir skoðun sinni á stefnu Dana í Evrópumálum. Í staðinn fyrir skálaræður og læti út af eilífum sáttmálabreytingum ætti að beina athyglinni að raunverulegum árangri, sagði Fogh.

Að lokum var pólitísk ástæða fyrir stefnumótun hans. Frá því að Fogh komst til valda og myndaði ríkisstjórn árið 2001 var hann afar háður náinni samvinnu við Danska þjóðarflokkinn sem allt frá því að flokkurinn var stofnaður árið 1995 hefur haft andstöðu gegn ESB að aðalbaráttumáli. Hófstilltari afstaða gagnvart ESB stuðlaði að því að Fogh gæti unnið í sátt og samlyndi með Piu Kjærsgaard og öðrum í forystu Danska þjóðarflokksins.

Stuðningsmenn líta svo á að Fogh hafi lagt raunsæja og trúverðugri línu. Gagnrýnendur líta aftur á móti svo á að hann hafi vanrækt að leiða stefnu Dana í Evrópumálum.

Flokkar yst til hægri og vinstri hafa veika stöðu

Fyrir kosningarnar til Evrópuþingsins rak í raun og veru aðeins einn flokkur áberandi harða baráttu fyrir ESB en það var Róttæki vinstriflokkurinn – sem náði ekki kjöri.

En það var athyglisvert að andstæðingar bandalagsins í júníhreyfingunni biðu einnig ósigur.

Með öðrum orðum biðu ytri pólarnir afhroð: Á aðra hlið var áköfustu Evrópusinnum hafnað. Á hina hliðina töpuðu hefðbundnir ESB-andstæðingar.

Í miðju hlutu Vinstriflokkurinn, Íhaldsflokkurinn og Sósíaldemókrataflokkurinn kosninganiðurstöður sem þeir gátu sætt sig við – ekkert fram yfir það – en Danski þjóðarflokkurinn og Sósíalski þjóðarflokkurinn stóðu með pálmann í höndunum. Báðir þessir flokkar hafa undanfarin ár haft skýrustu stefnuna fyrir vantrúaða Dani sem ekki vilja veita ESB of mikil völd.

Sósíalski þjóðarflokkurinn hefur að vísu breytt stefnu sinni í Evrópusambandsmálum og hefur smám saman orðið hlynntari ESB en er eftir sem áður andsnúinn því að taka upp evru. Danski þjóðarflokkurinn hefur á sama hátt breytt stefnu sinni frá því að vera eindreginn andstæðingur ESB yfir í að reyna að kveða jafnóðum niður atriði sem að mati flokksins veita ESB of mikil áhrif.

Flokkarnir hafa sem sé hreyfst í áttina að því að sætta sig við ESB en höfða jafnframt til kjósenda sem óttast að ESB tileinki sér smám saman of mikil áhrif.

Pia Kjærsgaard ræður

Að Danska þjóðarflokknum skyldi takast að ná svo miklum árangri í Evrópuþingkosningunni má þakka því að flokkurinn fékk óskabyr í upphafi kosningabaráttunnar.

Þegar umræðan um dóm Evrópudómstólsins í svokölluðu Metock-máli náði hámarki í sumarhitanum 2008 og mörgum Dönum varð ljóst að ESB gæti að einhverju leyti grafið undan strangri stefnu Dana í málefnum innflytjenda, fékk flokkurinn einstakt tækifæri til að nota málið sér til framdráttar.

Metock-dómurinn sameinaði tvö aðalbaráttumál flokksins – þ.e. baráttuna fyrir strangri stefnu í málefnum innflytjenda og andstöðuna gegn vaxandi áhrifum ESB.

Þennan byr kunni Morten Messerschmidt aðalframbjóðandi flokksins að notfæra sér, þannig að hann sló í gegn hjá þjóðinni hinn 7. júní og fékk meira en 280.000 persónuleg atkvæði. Danski þjóðarflokkurinn vann hvorki meira né minna en tvö sæti þegar atkvæði voru talin og vel að merkja án þess að hafa verið í kosningabandalagi með öðrum flokkum.

Það er ástæða til að veita framgangi Danska þjóðarflokksins mikla athygli vegna þess að flokkurinn mun hafa úrslitaþýðingu þegar kemur að því að móta stefnu Danmerkur í Evrópumálum til frambúðar.

Frá sjónarhóli ríkisstjórnarinnar er það ánægjulegt að sú harða andstaða sem áður var gegn ESB skuli vera á undanhaldi. Varla er á það minnst hvort Danmörk eigi að vera aðili að ESB eða ekki. Fyrst Sósíalski þjóðarflokkurinn er ekki eins mótfallinn ESB-aðild og áður getur ríkisstjórnin vonast þar eftir nýjum stuðningi í baráttunni við að fá dönsku fyrirvörunum í ESB eytt. En það mun engu að síður reynast Lars Løkke Rasmussen forsætisráðherra erfitt.

Í baráttunni fyrir Evrópuþingkosningarnar sýndi Danski þjóðarflokkurinn mikinn styrk og geysimikla hæfni í baráttunni sem hann rak með slagorðinu „Endurheimtum Danmörku“. Lars Løkke Rasmussen er vís til að finna sér bandamenn og mun ef til vill takast að sannfæra Dani um nauðsyn þess að losa sig við fyrirvarann sem landið hefur varðandi varnarsamstarfið en það verður ekki hlaupið að því að sannfæra Dani um að landið eigi að losa sig við fyrirvarana sem það hefur um þátttöku í réttarsamstarfinu og samstarfinu um evruna.

Málið er að Danski þjóðarflokkurinn hefur haft vit á að beita sér af svo miklum krafti við að fá efasemdarmenn í lið með sér að forsætisráðherrann þorir varla að mana Piu Kjærsgaard í atkvæðagreiðslu um ESB-fyrirvarana fyrir næstu þjóðþingkosningar.

Þvert á móti mun það kosta langt og erfitt átak að gera upp fyrirvarana og Lars Løkke Rasmussen mun þurfa að glíma við nýtt og erfitt vandamál sem stuðningsmenn sambandsins standa nú frammi fyrir: Annars vegar hefur uppgjörið við hrifningu Uffe Ellemans á ESB valdið því að obbi kjósenda aðhyllist nú raunhæfari stefnu. Hins vegar mun reynast erfitt að losna við fyrirvarana og skapa stuðning við Evrópusamband sem æ fleiri borgaralegir eru hálfvolgir í afstöðu sinni til.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar