Stefnan í orkumálum er stærsta pólitíska deilumálið á Íslandi nú um stundir. Íslendinga vantar ekki orku; þeir sitja á gríðarmiklum, hreinum og endurnýjanlegum orkulindum í formi vatnsfalla og jarðhita. En, svo þversagnakennt sem það hljómar, orkar nýting þessara orkulinda mjög tvímælis út frá umhverfissjónarmiðum og afstaðan til orkumála skiptir þjóðinni í vaxandi mæli í tvær fylkingar.

Íslenzk sérstaða

Ísland stendur framar flestum öðrum í nýtingu endurnýjanlegrar, vistvænnar orku. Meirihluti íslenzkra heimila er hitaður með jarðvarma. Rafmagn er framleitt nánast eingöngu með vatns- eða gufuafli. Þessi sérstaða Íslands var viðurkennd er samið var um Kyoto-bókunina við Loftslagssamning Sameinuðu þjóðanna; þar fékk Ísland eitt ríkja heimild til að auka losun gróðurhúsalofttegunda um 10%.

En þótt hlutfall hreinnar, endurnýjanlegrar orku sé þannig hærra í orkunotkun Íslendinga en flestra annarra þjóða, nota þeir líka einna mesta olíu og benzín á mann í hinum vestræna heimi, næstum því jafnmikið og Bandaríkjamenn. Ástæðurnar eru vegalengdir frá öðrum löndum, hlutfallslega stór flugfloti, stór fiski- og kaupskipafloti og hin gríðarlega bílaeign landsmanna, sem dreymir flesta um myndarlegan jeppa í innkeyrslunni ef þeir eiga ekki þegar einn slíkan. Niðurstaðan er að Íslendingar nota almennt talað mjög mikla orku.

Hrein orka eða óspillt land?

Á síðustu öld voru byggðar margar vatnsaflsvirkjanir. Sumar þeirra urðu umdeildar vegna áhrifa þeirra á umhverfið, en þó má segja að ríkt hafi sátt um virkjun vatnsorkunnar. Þetta hefur breytzt á síðustu árum og fyrir því eru einkum tvær ástæður.

Í fyrsta lagi hefur afstaða Íslendinga til lands síns breytzt. Fyrir fáeinum áratugum fór fólk ekki mikið upp á hálendið til að njóta þar ósnortinnar náttúru. Það voru fáeinir skrýtnir útlendingar með bakpoka, aðallega Þjóðverjar, sem lögðust í slík ferðalög. Nú sækja Íslendingar, ekki sízt stressaðir borgarbúar úr Reykjavík, hins vegar mikið í kyrrð og auðn hálendisins. Fólk lítur jökla, árgljúfur og eyðisanda allt öðrum augum en fyrr. Hálendi Íslands er stærsta ósnortna víðerni í Evrópu og margir líta svo á að í þeirri staðreynd einni felist mikil verðmæti. Því hefur verið haldið fram að tilfinningaleg afstaða til landsins og náttúru þess, ekki sízt hálendisins, hafi hægt og rólega komið í stað ástar á tungunni og sögunni sem grundvöllur þjóðernishyggju Íslendinga í nútímanum.

Í öðru lagi hefur gömul stefna íslenzkra stjórnvalda um að byggja upp stóriðju á Íslandi til að skjóta fleiri stoðum undir atvinnulífið en þeirri, sem kennd er fisk, borið meiri árangur en flesta óraði fyrir í upphafi. Amerísk álfyrirtæki hafa sýnt Íslandi mikinn áhuga. Á Íslandi eru nú þrjú álver risin eða í byggingu. Þar af er áformað að stækka tvö og áhugi er á að reisa tvö til viðbótar.

Deilan um Kárahnjúkavirkjun

Allar þessar álbræðslur þurfa mikla orku. Langstærsta virkjun, sem reist hefur verið á Íslandi, Kárahnjúkavirkjun, er nú í byggingu á Austurlandi, á hálendinu norðan Vatnajökuls, til að sjá nýju álveri bandaríska stórfyrirtækisins Alcoa á Reyðarfirði fyrir orku. Virkjunin er líklega umdeildasta mannvirki, sem hefur verið reist á Íslandi, enda er hún engin smásmíði. Hæsta stíflan er nærri 200 metra há, grafnir hafa verið 72 kílómetrar af jarðgöngum vegna virkjunarinnar og stærsta uppistöðulón hennar mun þekja 57 kílómetra lands, sem nú er m.a. heimkynni heiðagæsa og hreindýra. Fjölda fossa verður sökkt á tuga metra dýpi. Áhrifin á náttúru Íslands verða ekki aftur tekin.

En á móti fara mestu verklegu framkvæmdir Íslandssögunnar nú fram í landshluta, þar sem dauft var yfir atvinnulífi og fólki fækkaði stöðugt. Nú fjölgar fólki á Austurlandi, fasteignir hækka í verði, atvinna er nóg og almenn bjartsýni ríkjandi. Nýjar íbúðablokkir og einbýlishús rjúka upp og fjöldi lítilla fyrirtækja verður til í uppganginum. Framkvæmdirnar eru einn lykillinn að gríðarlegum hagvexti á Íslandi undanfarin ár, en líka ein undirrót þeirrar ofþenslu og óstöðugleika, sem nú er við að glíma í hagkerfinu.

Tvenns konar hagsmunir

Það er ekki rétt að stilla deilunum um virkjanir á hálendi Íslands eingöngu upp sem átökum á milli efnahagslegra hagsmuna og tilfinninga í garð náttúrunnar, þótt það sé hluti af málinu. Að sumu leyti takast þar á tvenns konar hagsmunir. Annars vegar er stóriðjan, sem skapar atvinnu í stórum skömmtum, en hins vegar eru atvinnugreinar á borð við ferðaþjónustu og matvælaframleiðslu, sem þrífast ekki sízt á ímynd Íslands sem hreins og ósnortins lands.

Gagnrýnendur stóriðjustefnunnar eru nú líka farnir að hljóma eins og bergmál af höfundum hennar; þeir benda á að Íslendingar eigi á hættu að setja aftur eggin sín öll í sömu körfu. Það sé ekkert betra að vera háð áli en fiski.

Bygging Kárahnjúkavirkjunar var studd af miklum meirihluta alþingismanna. Þannig greiddu allir þingmenn stjórnarflokkanna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, henni atkvæði nema einn, svo og allir þingmenn Samfylkingarinnar (sósíaldemókrata) nema tveir. Vinstri grænir voru eini flokkurinn, sem var einhuga gegn virkjuninni. Meðal almennings er andstaðan meiri. Þannig sögðust um 40% landsmanna andvíg Kárahnjúkavirkjun í skoðanakönnun Gallup á síðasta ári. Hlutfallið er hærra í Reykjavík; þar sagðist rétt rúmur helmingur svarenda andvígur virkjuninni. Úti á landsbyggðinni er fólk fremur reiðubúið að færa fórnir á sviði náttúruverndar til að tryggja atvinnuuppbyggingu.

Er jarðvarmi betri lausn?

Andstaðan við Kárahnjúkavirkjun er svo mikil og deilurnar svo harðar, að óhætt er að fullyrða að tími stórra vatnsaflsvirkjana á Íslandi sé liðinn. Enginn stjórnmálaflokkur hefur þrek í nýja Kárahnjúkadeilu. Ætla má að á næstu árum verði þær vatnsaflsvirkjanir, sem reistar verða, af smærri gerðinni og að umhverfisáhrif þeirra verði ekki veruleg.

Þá beina menn sjónum sínum að jarðhitanum og möguleikum á að framleiða rafmagn með gufuafli. Margir hafa vonað að hægt væri að skapa meiri sátt um jarðvarmavirkjanir en um vatnsaflsvirkjanirnar, vegna þess að þær eru smærri í sniðum og ekki þarf að grafa mikla skurði og göng eða sökkva stórum landsvæðum undir vatn. Nokkrar gufuaflsvirkjanir hafa verið reistar á undanförnum árum, ekki sízt í nágrenni Reykjavíkur, og sjá meðal annars nýjum álbræðslum fyrir orku. Tækni við gerð jarðvarmavirkjana hefur fleygt fram og talið er mögulegt að margfalda afl núverandi gufuaflsvirkjana – og auðvitað líka framtíðarvirkjana – með því að bora miklu dýpra en áður.

Hins vegar er bent á að jarðvarmavirkjunum fylgi einnig mikið rask; vegagerð, pípur og önnur mannvirki. Nú virðist sem náttúruverndarsamtök ætli einnig að taka til varna gegn áformum um virkjun gufuafls, ekki sízt í nágrenni Reykjavíkur, þar sem þau telja að ekki megi ganga lengra í að spilla mikilvægum útivistarsvæðum borgarbúa. Þar er nú að verða til ný víglína í virkjanamálum.

Vetni og virkjanir

En er það endilega í þágu málstaðar þeirra, sem vilja vernda umhverfið, að leggjast gegn virkjunum? Á það hefur verið bent, að álver, sem er rekið með hreinni, endurnýjanlegri orku á Íslandi, komi í staðinn fyrir verksmiðju, sem yrði kannski knúin með kolum eða gasi annars staðar í heiminum. Á það má líka benda að ríkisstjórn Íslands hefur markað sér stefnu um að Ísland verði fyrsta vetnissamfélag veraldar, þar sem vetni geti knúið ökutæki, skip og jafnvel flugvélar. Tilraunir eru nú þegar hafnar í samstarfi við stórfyrirtæki á borð við DaimlerChrysler og Shell. Vetnisstrætisvagnar hafa ekið um götur Reykjavíkur í nokkur misseri. Næstu skref eru að reyna vetnisknúna fólksbíla og setja vetnisvél um borð í fiskiskip. Ef knýja mætti a.m.k. bíla- og skipaflota Íslands með vetni í stað olíu, gætu miklir fjármunir sparazt, efnahagslífið yrði óháð sveiflum í verði olíu á heimsmarkaði og losun gróðurhúsalofttegunda myndi stórminnka. En vetni verður að framleiða með rafgreiningu. Og til þess þarf virkjanir, stórar virkjanir.

Líklega eru deilurnar um orkumál á Íslandi rétt að byrja.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar