En í efnahagskreppu getur verið erfitt að standa við stór fyrirheit. Norræn velferð kostar mikið fé og það er vandasamt að halda henni uppi þegar þarf að skera niður á öllum sviðum ríkisrekstrarins.

Ekki stór sósíaldemókrataflokkur

Það er nauðsynlegt að skoða aðeins pólitíska sérstöðu Íslands gagnvart hinum Norðurlöndunum. Það stingur fyrst í augu að á Íslandi er ekki hefð fyrir stórum sósíaldemókrataflokki eins og í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Hinn hefðbundni sósíaldemókrataflokkur sem kallaðist Alþýðuflokkurinn hafði jafnan fylgi á bilinu 10-15 prósent. Þetta helgaðist af því að Kommúnistaflokkurinn og Sósíalistaflokkurinn og loks Alþýubandalagið sem komu í kjölfar hans voru alltaf sterkir á Íslandi, sterkari en flokkur sósíaldemókrata.

Alþýðuflokkurinn var yfirleitt ekki í ríkisstjórn nema sem veikari aðili með borgaraflokki eða bændaflokki. Milli sósíaldemókrata og kommúnista/sósíalista ríkti mikil tortryggni – sem reyndar eimir enn af. Utarlega á vinstri væng stjórnmálanna er orðið „krati“ (les: sósíaldemókrati) uppnefni – þar þykja „kratar“ ístöðulausir og óþarflega undirgefnir við erlent vald, til dæmis Evrópusambandið eða aðra norræna sósíaldemókrataflokka.

Valdaflokkur tekur upp velferðarpólitík

Hið leiðandi stjórnmálaafl á Íslandi allt frá því fyrir stofnun lýðveldisins 1944 er Sjálfstæðisflokkurinn. Hann spratt upp úr samruna Íhaldsflokksins og Frjálslynda flokksins og náði fljótt yfirburðastöðu. Í fyrstu gekk flokkurinn nokkuð purrkunarlaust erinda atvinnurekenda og útgerða, en í kringum stríðið fer hann að breikka skírskotun sína. Hann tekur meðal annars upp kjörorðið „stétt með stétt“. Hann fer að taka upp ýmis mál sem áður voru á stefnuskrá vinstri flokka. Sjálfstæðisflokkurinn verður valdaflokkur Íslands, flokkur atvinnurekenda, bæjarstjóra, skipstjóra, presta – en hann eignast líka sinn eigin verkalýðsarm. Mikill fjöldi fólks úr verkalýðsstétt kýs flokkinn og lítur upp til leiðtoga hans, einkum manna eins og Ólafs Thors og Bjarna Benediktssonar.

Þannig byggist upp Ísland sem er ekki ýkja frábrugðið hinum sósíaldemókratísku velferðarríkjum Skandinavíu, jafnvel þótt hlutur eiginlegra sósíaldemókrata í ríkisstjórn Íslands sé ekki ýkja stór. Á Norðurlöndum ímynduðu menn sér á þessum árum að Ísland væri einstaklega ameríkaníserað, en það var alltaf nokkuð ýkt. Skattheimtan á Íslandi var nokkuð minni en í Skandinavíu, velferðarkerfið ekki eins alltumlykjandi, en í grundvallaratriðum var samfélagsgerðin svipuð.

Sósíaldemókratar leiða ríkisstjórn

Það er ekki fyrr en 1999 að til verður stór sósíaldemókrataflokkur á Íslandi, nægilega sterkur til að reyna að keppa við Sjálfstæðisflokkinn á jafnræðisgrundvelli. Þetta gerist með samruna Alþýðuflokks, Kvennalista og hluta af Alþýðubandalagi. Flokkurinn nefnist Samfylkingin, í síðustu þingkosningum fékk hún mest fylgi og er leiðandi í ríkisstjórn með flokksformanninn Jóhönnu Sigurðardóttur sem forsætisráðherra. Það er í fyrsta sinn að sósíaldemókratar leiða ríkisstjórn á Íslandi, ef undan eru skildar skammlífar minnihlutastjórnir. Staða flokksins í stjórnum stærstu bæja landsins er líka sterk.

Á sama tíma, eftir efnahagshrunið, hafa hægri öflin – les Sjálfstæðisflokkurinn – aldrei staðið jafn veikt og nú. Þessi hefðbundni valdaflokkur er ekki í ríkisstjórn – en þar hafði hann ríkt sautján ár samfellt fyrir hrun– og hann stjórnar ekki einu einasta af stærstu bæjarfélögunum á Íslandi. Þetta er alveg óþekkt staða í pólitíkinni. Sjálfstæðisflokkurinn hefur hins vegar verið að sækja á aftur í skoðanakönnunum, en það er frekar vegna óánægju með ríkisstjórnina en vegna einhverra vinsælda flokksins.

Það er enn litið svo á að af stjórnmálaflokkunum hafi það verið Sjálfstæðisflokkurinn sem fyrst og fremst ber ábyrgð á hruninu – og þá ekki síst sú misheppnaða frjálshyggja, blandin klíkustarfsemi og vinahygli, sem var kjarni stefnunnar síðustu áratugina.

Frjálshyggjubyltingin

Frjálshyggja nær mjög sterkum ítökum á Íslandi strax á áttunda áratugnum. Ungir menn í Sjálfstæðisflokknum tileinkuðu sér frjálshyggjustrauma og margir hinna eldri fylgdu með, urðu sumir ungir án ný. Ungu frjálshyggjupostularnir komust margir í stór valdaembætti síðar, en fyrstu árin var frjálshyggjan talin skrítin, enda gekk hún gegn þeim hugmyndum sem þá voru ríkjandi. Þegar Geir Hallgrímsson, þáverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, reyndi að nota frjálshyggju í kosningabaráttu 1978 var hlegið að honum.

En boðskapurinn vann fljótt á líkt og víðar í heiminum. Það er líka á þessum árum að hugmyndastraumar frá Bretlandi fara að verða allsráðandi á Íslandi, en áhuginn á Norðurlöndunum dvínar mjög. Í umtalaðri skýrslu sem samin var af Viðskiptaráði árið 2006 sagði meira að segja að Ísland væri fremra Norðurlöndunum, af þeim gætum við ekkert lært. London varð nú önnur höfuðborg Íslands. Hægri menn dáðu Margréti Thatcher og jafnaðarmenn sóttu hugmyndir sínar til Tonys Blair og New Labour. Íslenskir bisnessvíkingar settust að í London og störfuðu þaðan. En nú er eins og þessi strengur hafi verið rofin; það er aftur farið að tala um Norðurlöndin sem æskilega fyrirmynd fyrir Íslendinga.

Aðdáendur Margrétar Thatcher

Tímamót verða þegar Davíð Oddsson varð forsætisraðherra 1991. Davíð hafði ekki áður setið á þingi, en hann hafði verið vinsæll – og einráður – borgarstjóri í Reykjavík. Davíð hafði verið framarlega hópi ungra manna sem gáfu út tímarit um frjálshyggju. Hann og vinir hans dáðu Margréti Thatcher, stefnu hennar og aðferðir. Hugmynd þeirra var að gefa fjármagninu lausan tauminn á Íslandi, losa þjóðina úr viðjum ríkisrekstrar, gamaldags banka- og sjóðakerfis og búa til nútímalegt og samkeppnishæft ríki.

Lykilatriðið í stefnunni var víðtæk einkavæðing. Einkaeignarrétturinn skyldi fá að njóta sín á öllum sviðum. Á sama tíma hófst mjög neikvæð umræða um ríkið og hlutverk þess – sem á undraskömmum tíma varð nánast að viðtekinni skoðun meðal stórs hluta þjóðarinnar. Á þessum tíma var fiskveiðiauðlindin í raun einkavædd, hún var færð útgerðarmönnum sem eign þótt lög um fiskveiðar segi reyndar annað –nú er sagt að um 70 einstaklingar „eigi“ þrjá fjórðu hluta sjávarauðlindarinnar. Fjölmörg ríkisfyrirtæki komu í kjölfarið, svo bankakerfið – þegar hrunið varð 2008 stóð líka fyrir dyrum stórfelld einkavæðing orkuauðlindarinnar.

Misheppnuð einkavæðing

Einkavæðingin mistókst hins vegar hrapallega. Hún hefur valdið ómældum skaða á ýmsum sviðum. Útgerðarmennirnir sem fengu sjávarauðlindina á silfurfati náðu að veðsetja hana í botn, peningarnir voru fluttir burt úr sjávarþorpunum, til Reykjavíkur eða til útlanda. Upp úr þessu spratt fámenn en moldrík auðstétt. Þetta var forsmekkurinn að því sem koma skyldi þegar bankarnir voru einkavæddir. Þeir voru settir í hendur vildarvina stjórnmálaflokkanna og óreiðumanna sem tókst að setja þá á hausinn á örfáum árum. Græðgin varð allsráðandi í íslensku samfélagi, skattbyrði hátekjufólks var lækkuð, almennir borgarar voru hvattir til að reyna að ná í sneið af kökunni með því að fara út á hlutabréfamarkaðinn; Ísland varð um tíma nokkurs konar hlutabréfalýðræði.

Peningarnir sem bárust inn í landið, aðallega í formi lánsfjár og vegna alltof hás gengis krónunnar, seytluðu vissulega niður í samfélagið. Að því leyti virkaði „trickle down“ kenningin um fjármagnið sem lekur niður af toppnum í neðri lög samfélagsins. Skuldsetningin var mikil og almenn. Það var nóg af skattfé svo ríkið stækkaði líka; það var enginn hvati til að hafa hemil á ríkisútgjöldum. En ójöfnuður óx mjög á þessum tíma. Íslendingar höfðu ætíð stært sig af miklum jöfnuði, samfélagi þar sem auðmenn og verkamenn bjuggu í næsta húsi hvor við annan og börn þeirra gengju í sömu skóla. Þetta fór að breytast á stuttum tíma, misskipting tekna stórjókst, skattbyrðin þyngdist á láglaunafólki en varð léttari á þeim sem höfðu mestar tekjur – eins og jafnan reyndi millistéttin að hanga í með löngum vinnutíma og miklum skuldum.

Vilji til að verja velferðina

Nú er fátt annað til ráða en að skera niður og borga skuldirnar. Það er vilji til að halda í velferðarkerfið, eins og nafn ríkisstjórnarinnar gefur til kynna. Um það er nokkuð almenn samstaða; það er reynt að hlífa því við niðurskurði eins og hægt er. Frjálshyggja er gjaldþrota á Íslandi. Það er kallað eftir meiri ríkisafskiptum. Öll pólitíkin hefur í raun sveiflast til vinstri. En ástandið er mjög ruglingslegt, það ríkir ekki bara efnahagskreppa heldur líka hugmyndaleg kreppa. Til dæmis er engu líkara að gömlu einkavæðingarmennirnir í Sjálfstæðisflokknum séu farnir að hallast að ríkisrekstri. Sósíaldemókratískar áherslur eru áberandi i málflutningi allra flokka, en á sama tíma tapar hinn eiginlegi sósíaldemókrataflokkur Samfylkingin fylgi í skoðanakönnunum. Ríkisstjórn hennar þykir of höll undir Alþjóða gjaldeyrissjóðinn og bankakerfið. Yst til vinstri í flokki Vinstri grænna eru þingmenn sem beinlínis dreymir um að kollvarpa auðvaldsskipulaginu og þola enga málamiðlun við það. Formlega séð teljast þeir vera í liði stjórnarþingmanna en í raun eru þeir orðnir háværasti stjórnarandstöðuflokkurinn.

Tortryggni gagnvart erlendu fjármagni

Íslendingar voru komnir á fremsta hlunn með að einkavæða orkuna í hendur útrásarvíkinga sinna. Nú er varla hægt að orða þá hugmynd í íslenskri pólitík að þær séu annars staðar en í höndum ríkissins. En á sama tíma hefur ríkið ekki fjármagn til að nýta orkuna sem er fólgin í vatnsföllum og jarðhita. Það ríkir líka mikil tortryggni gagnvart útlendingum og erlendu fjármagni, líkt og birtist í deilu um fjárfestingu kanadísks félags, Magma Energy, í nánast gjaldþrota íslensku orkufyrirtæki. Eins og stendur er líklegast að kaupunum verði rift og sett verði harðari lög um eignarhald á auðlindum.

Annars snýst stjórnmálaumræðan að miklu leyti um aðildarumsókn Íslands að ESB. Deilurnar þær eiga eftir að magnast enn og þær riðla hinu hefðbundna flokkakerfi. Umræðan er mjög ruglingsleg, enda er traustið í samfélaginu í algjöru lágmarki. Af máli þeirra sem eru lengst til hægri mætti ætla að ESB sé samsæri sósíalista, en þeir sem eru til vinstri halda því fram að bandalagið snúist um örgustu frjálshyggju. Það er útbreidd skoðun að Ísland tapi sjálfstæði sínu við inngönguna, en á móti má spyrja hversu sjálfstæð sú þjóð er sem er skuldug upp fyrir haus og á framfæri AGS.

Það hafa heyrst ýmsar skrítnar hugmyndir. Meðal annars sú að Íslendingar gangi í eina sæng með Noregi – í ríkjabandalag þar sem Íslendingar myndu fá að nota norsku krónuna – og jafnvel um nýtt Kalmarsamband. Ekki virðist vera mikill áhugi grannþjóðanna á þessu. Eitt er altént víst: Íslendingar eru ekki þeirrar skoðunar um þessar mundir að þeir séu fremri Norðurlöndunum – þvert á móti vilja þeir norræna velferð og norrænan stöðugleika. 

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar