Þrautaganga jafnaðarmanna sem hófst með kosningaósigrinum 2006 heldur áfram ef marka má skoðanakannanir. Fyrir fjórum árum var Göran Persson enn leiðtogi flokksins og stjórnmálaskýrendur kenndu honum um ófarirnar.

Jafnaðarmenn guldu afhroð af því að Göran Persson var valdagírugur. Hann þótti óheflaður, gera lítið úr konum og hafði ofan á allt annað keypt sér lítinn herragarð.

Enginn alþýðustrákur kemst upp með slíkt án refsingar.

Göran Persson hafði svikið hugsjónir sínar og jafnvel þótt hann reyndi að kenna eignaskattinum um ófarirnar, skipti hann ekki sköpum fyrir niðurstöður kosninganna.

Eflaust söknuðu margir kjósendur gamla Jafnaðarmannaflokksins og fundu ekki samhljóm með nýju frjálshyggjunni í anda Blair og breska Verkamannaflokksins. Ef til vill fannst þeim einfaldlega að Göran Persson hefði misst sjónar á hugsjónum sínum, og þá skipti engu hvort hann hafði keypt sér herragarð eða ekki.

Svikin snerust öllu heldur um aukna misskiptingu í samfélaginu, vaxandi stéttskiptingu og atvinnuleysi. Hið sænska alþýðuheimili jafnaðarmanna var í upplausn. Þegar hófsamir hægrimenn yfirtóku svo helsta baráttumál jafnaðarmanna um störf fyrir alla, snerust kjósendur á sveif með hægriöflunum. Þeir kusu lausnir á vanda sem brann á þeim og höfnuðu flokknum sem þeir könnuðust ekki lengur við.

Þetta var ástæða þess að jafnaðarmenn guldu afhroð í kosningunum 2006 og fengu minnsta kjörfylgi frá árinu 1914.

Göran Persson kaus að segja tafarlaust af sér, sem gerði eftirleikinn í flokknum auðveldari. Flokksleiðtoganum var kennt um ófarirnar og nú var hann horfinn af sjónarsviðinu.

Nýr flokksleiðtogi, en sömu gömlu stefnumálin

Ekki var ljóst hver yrði eftirmaður Perssons því krónprinsessan Anna Lindh hafði þremur árum fyrr fallið fyrir morðingjahendi. Þá var enginn eftir nema Mona Sahlin og hún náði fram hefndum þegar hún náði kjöri sem formaður í mars 2007. Hún var nefnilega krónprinsessa flokksins haustið 1995 þegar fjölmiðlar ljóstruðu því upp að hún hefði keypt inn til heimilisins með greiðslukorti ríkisstjórnarinnar. Hún hafði greitt með því matvörur, bleyjur og Toblerone-súkkulaði. Sahlin neyddist til að segja af sér embætti aðstoðarforsætisráðherra vegna þess máls sem kallað hefur verið Toblerone-hneykslið.

Tólf árum síðar, þegar Anna Lindh var fallin frá og Göran Perssons hafði sagt af sér, varð Mona Sahlin loksins flokksformaður og jafnaðarmenn horfðu vonglaðir til framtíðar. Fyrstu skoðanakannanir bentu jafnframt til þess að flokkurinn væri að ná sínum fyrri styrk.

Mona Sahlin kynnti engar meiri háttar stefnubreytingar til sögunnar þegar hún tók við formannsembættinu, þess í stað hét hún því að vera formaður sem hlustaði á flokksfélaga sína. Flokkurinn átti nú í sameiningu að móta stefnuna og boðað var til fjölmargra samráðsfunda um land allt.

En svo lagðist þögnin yfir. Flokksmenn voru vissulega virkjaðir í hinum ýmsu vinnuhópum og niðurstöður þeirra sendar til flokksskrifstofunnar þar sem samstarfsmenn Monu Sahlin fóru yfir þær og matreiddu.

Hún hafði safnað um sig helstu trúnaðarvinum sínum, Ibrahim Baylan (flokksritara), Thomas Östros (fjármál), Ylva Johansson (velferðarmál), Thomas Bodström (lagamál) och Sven-Erik Österberg (vinnumarkaðsmál). Öll höfðu þau verið ráðherrar í fyrri ríkisstjórnum jafnaðarmanna, alveg eins og Mona Sahlin.

Þetta var fólkið sem átti að standa fyrir nýjungum í flokksstarfinu, en í raun stóð það fyrir sömu gömlu vinnubrögðunum og urðu Göran Persson að falli haustið 2006. Nýja forystan kynnti sömu gömlu stefnumálin, þrátt fyrir að nýjum hugmyndum hefði verið safnað saman á fjölmörgum samráðsfundum.

Göran Persson var sá eini sem fór.

Rétt eins og fyrr tók nýja forystan stefnuna inn á miðjuna til að ná til nýrra kjósenda. Utanríkisstefnan hélst óbreytt, reglur um fjárlagagerð voru þær sömu, einu nýjungarnar sem flokkurinn kynnti til sögunnar voru lagfæringar á einu af stefnumálum hægriflokkanna, þ.e. hvenær skyldi efna til fyrstu prófa í grunnskólanum. Og einnig kom fram tillaga um valkosti fyrir aldraða og sjúklinga í heilbrigðisþjónustunni.

Jafnaðarmenn festust sem sagt í sömu miðjugildrunni og hægriflokkarnir og þar sitja þeir enn, fastir í skotgröfunum.

Flokksforystan hefur ávallt staðið dyggan vörð um Monu Sahlin, enda var staða hennar frá upphafi veik og gagnrýni úr röðum flokksmanna mátti ekki hindra endurkomu flokksins. Skrifstofu þingflokks jafnaðarmanna á sænska þinginu hefur verið líkt við neðanjarðarbyrgi, líkt og það sem Göran Persson lét eitt sinn byggja.

En Mona Sahlin hefur engu að síður haft mörg tækifæri til að koma út úr byrgi sínu.

Tækifæri Monu

Hlerunarmálið var fyrsta tækifærið sem henni gafst, en vorið 2008 var því mótmælt að sænski herinn gæti hlerað öll fjarskipti til og frá Svíþjóð. Í kjölvatnið risu deilur um svokallaða Ipred-tilskipun Evrópusambandsins sem felur í sér heimild til útgáfufyrirtækja til að fylgjast með ólöglegu niðurhali af vefnum á efni sem nýtur höfundaréttar. Í því máli tóku jafnaðarmenn óljósa afstöðu á miðjunni og misstu þannig fjölda atkvæða ungra kjósenda í kosningunum til Evrópuþingsins.

Svo skall fjármálakreppan á. Hægristjórnin var rétt búin að hrinda úr vör íhaldssamri atvinnustefnu sem kvað á um lægri atvinnuleysisbætur og styttra sjúkraleyfi. Það átti að koma öllum út á vinnumarkaðinn. Þessi atvinnustefna hægristjórnarinnar tók mið af hagvaxtarskeiði, en var innleidd í mestu efnahagskreppu í áratugi. Engin störf biðu þegar fólkið streymdi út úr sjúkratryggingakerfinu.

Hér hefði Mona Sahlin getað látið að sér kveða með því að benda á óréttlæti markaðshagkerfisins sem að lokum kollsigldi hinu alþjóðlega hagkerfi og svipti fólk vinnunni. En enginn varð var við reiði hennar. Þess í stað sendi hún Thomas Östros út af örkinni og hann tönnlaðist á nauðsyn aðhalds í ríkisfjármálum, enda þótt fólk fengi hvorki atvinnuleysisbætur né sjúkradagpeninga.

Þegar kreppan var í algleymingi tilkynnti Mona Sahlin að tekið yrði upp samstarf við Umhverfisflokkinn, en það túlkuðu margir flokksfélagar hennar sem enn eitt skref til hægri, eða niður í skotgrafirnar þar sem allir börðust um óvissufylgið.

Með því að ganga til samstarfs við Umhverfisflokkinn hafnaði Mona Sahlin samstarfi við Vinstriflokkinn sem margir jafnaðarmenn fundu til samstöðu með.

Og í stað þess að ganga fram fyrir skjöldu þeirra sem urðu fyrir barðinu á kreppunni var Mona Sahlin komin í varnarstöðu vegna þeirra gagnrýnisradda sem kröfðust þess að Vinstriflokkurinn væri einnig hafður með í samstarfi vinstri flokkanna. Hún neyddist til að gefa eftir, tekið var upp samstarf við Vinstriflokkinn, en Sahlin stóð eftir sem veikur og útbrunninn flokksforingi.

Með nýjum samstarfsflokkum urðu til nýir samstarfshópar. Síðasta kjörtímabil hefur því fyrir margan jafnaðarmanninn einkennst af alls slags samningaviðræðum, meira eða minna leynilegum. Enginn tími hefur gefist til að reka sóknarstefnu á neinum sviðum.

Mona Sahlin missti af fjármálakreppunni og hún glataði því tækifæri að standa uppi sem leiðtogi með sameinaða stjórnarandstöðu á bak við sig.

Að auki missti hún af loftslagsviðræðunum. Leiðtogar heimsins komu saman á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn í desember 2009. Fredrik Reinfeldt, forsætisráðherra Svíþjóðar, var í forystu samninganefndar Evrópusambandsins, en ekkert heyrðist í sænsku stjórnarandstöðunni. Kannski heyrðust einhverjar gagnrýnisraddir úr röðum Umhverfisflokksins en jafnaðarmenn kusu að leggja áherslu á nýja hraðbraut í kringum Stokkhólm.

Hvert stefnir flokkurinn?

Ferill Monu Sahlin sem flokksleiðtoga er vörðuð glötuðum tækifærum. Í neðanjarðarbyrgi jafnaðarmanna er hvíslað um herferð til að fórna Monu. En svo einfalt er málið greinilega ekki. Jafnaðarmenn tapa fylgi um gervalla Evrópu. Fylgishrunið í Svíþjóð kom einfaldlega seinna en í öðrum Evrópuríkjum.

En þrátt fyrir hverfandi fylgi í Evrópu hafa sænskir jafnaðarmenn varið öllum kröftum sínum í að ræða nýja stefnu, fyrst í flokksstarfinu og síðan í samningum við Umhverfisflokkinn og Vinstriflokkinn.

Á meðan hefur tíminn hlaupið frá þeim. Hægristjórnin hefur á sama tíma komið sér vel fyrir heima fyrir með helstu stefnumál sín og úti í Evrópu eru hægrimenn með þingmeirihluta í flestum ríkjum.

Nú bíða sænskir kjósendur kosningaloforða jafnaðarmanna, því enn virðist stefnan óljós. Hvert stefnir flokkurinn? Í hverju felast nýju verkefnin?

Það er svo spurningin hvort slík kosningaloforð geti kveikt áhuga kjósenda eða aukið fylgið í könnunum? Eða hvort fylgishrun jafnaðarmanna er einfaldlega liður í þeim breytingum sem eru að verða á fylgi þeirra á alþjóðlegum vettvangi.

Svarið við því er á leiðinni.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar