Alþjóðlega fjármála- og efnahagskreppan hefur leitt til aukins atvinnuleysis á Norðurlöndum. Staðið er fyrir aðgerðum bæði í gegnum efnahagspólitíkina og vinnumarkaðspólitíkina til að mæta efnahagsniðursveiflunni. En hvað með þá sem nú þegar eru í útjaðri atvinnulífsins? Hvað er gert til að fá þá inn á vinnumarkaðinn? Hvaða árangri hafa Norðurlönd náð á þessu sviði? Hvað geta norrænu löndin lært hvert af öðru á þessu sviði og hvað geta önnur lönd lært af Norðurlöndum?

Þetta er þema norræns verkefnis sem ýtt hefur verið úr vör af Norrænu velferðarmiðstöðinni (NVC) að frumkvæði Norrænu ráðherranefndarinnar.

Mikil atvinnuþátttaka og lítið atvinnuleysi er megineinkenni vinnumarkaðanna á Norðurlöndum í samanburði við flest önnur lönd. Um það bil átta af hverjum tíu á aldrinum 15 til 64 ára eru virkir á atvinnumarkaði og minna en fimm prósent þeirra hafa verið atvinnulausir á Norðurlöndum. Á ESB-svæðinu eru að meðaltali um sjö af hverjum tíu á vinnumarkaði og um átta prósent þeirra eru atvinnulausir.

Norræna módelið

Það er samhengi milli þessarar stöðu og þeirrar efnahagspólitíkur og vinnumarkaðspólitíkur sem er ráðandi á Norðurlöndum. Það er oft talað um „norræna módelið“ Einkennandi fyrir það er virk og samhæfð efnahagspólitík, vinnumarkaðspólitík og stefna í félagsmálum, tiltölulega örlátt velferðarríki þar sem allir íbúarnir njóta sömu kjara, auk þríhliða samstarfs milli ríkisstjórnar, samtaka vinnuveitenda og verkalýðssamtaka.

Norðurlöndum hefur tekist að sameina stöðuga efnahagsþróun, sveigjanleika og aðlögunarhæfni þar sem efnahagslegur og félagslegur jöfnuður er mikill og öryggi fyrir flesta.

Atvinnuleysi eykst líka á Norðurlöndum

Alþjóðlega efnahagskreppan hefur hins vegar jafnframt leitt til aukins atvinnuleysis á Norðurlöndum (hlutfall allra sem eru á vinnumarkaði á aldrinum 15-64 ára):

Danmörk: Frá 3,1% árið 2008 til 5,9 % á öðrum ársfjórðungi 2009

Finnland: Frá 6,4% árið 2008 til 8,3% á öðrum ársfjórðungi 2009

Ísland: Frá 3,0% árið 2008 til 11,8% á öðrum ársfjórðungi 2009

Noregur: Frá 2,5% árið 2008 til 3,1% á öðrum ársfjórðungi 2009

Svíþjóð: Frá 6,1% árið 2008 til 8,2% á öðrum ársfjórðungi 2009

ESB (19): Frá 7,0% árið 2008 til 8,8% á öðrum ársfjórðungi 2009

OECD: Frá 6,0% árið 2008 til 8,2% á öðrum ársfjórðungi 2009

(Heimild: Eurostat og OECD Employment Outlook 2009)

Ríkisstjórnirnar hafa staðið fyrir alls kyns aðgerðum til að draga úr áhrifum kreppunnar og til að komast sem best og hraðast í gegnum hana. Um er að ræða almennar efnahagslegar aðgerðir auk aðgerða á vinnumarkaði.

Samkvæmt OECD er búist við að atvinnuleysi aukist á næstu árin, og verði upp undir tíu prósent í OECD-löndunum.

En löndin vilja á sama tíma halda áfram átakinu við að auka þátttöku jaðarhópa á atvinnumarkaði.

Útskúfun

Norðurlönd standa jafnframt frammi fyrir erfiðu viðfangsefni þar sem stór hópur fólks stendur utan eða í útjaðri vinnumarkaðarins. Það er fólk sem meðal annars á við heilbrigðisvandamál, félagsleg vandamál eða fjölskylduvanda að stríða auk vandamála tengdum atvinnu. Það á oft í miklum vandræðum með að fá atvinnu og halda henni. Það er oft fólk úr þessum hópi sem verður að víkja fyrst þegar fækkað er á vinnustað eða gerðar eru skipulagsbreytingar.

Þetta snýst að miklu leyti um:

-Hópa útskúfaðra ungmenna sem eru í millibilsástandi milli menntunar og atvinnu

-Innflytjendur

-Fólk sem býr við skert heilbrigði og starfshæfni

-Eldri borgarar (um það bil 50 ára og eldri)

Langflestir hafa fengið eða munu fá vinnu og standa sig vel, og það á líka við þá sem tilheyra þessum hópum, en flestir þeirra sem standa utan vinnumarkaðarins tilheyra þessum hópum.

Atvinnuleysi meðal ungmenna

Atvinnuleysið meðal ungmenna (15-24 ára) eykst mjög mikið um þessar mundir, líka á Norðurlöndum:

Danmörk: Frá 7,2% árið 2008 til 11,1% á öðrum ársfjórðungi 2009

Finnland: Frá 14,8% árið 2008 til 21,4% á öðrum ársfjórðungi 2009

Ísland: Frá 8,2% árið 2008 til 9,1% á öðrum ársfjórðungi 2009

Noregur: Frá 7,5% árið 2008 til 8,9% á öðrum ársfjórðungi 2009

Svíþjóð: Frá 19,4% árið 2008 til 25,8% á öðrum ársfjórðungi 2009

ESB (27): Frá 15,1% árið 2008 til 19,3% á öðrum ársfjórðungi 2009

(Heimild: Eurostat og OECD Employment Outlook 2009).

Atvinnuleysi meðal ungmenna er mest og eykst mest í Finnlandi og Svíþjóð.

Af hverju er svona mikill munur? Flestir á þessum aldri stunda nám. Margir eru atvinnulausir í frekar stuttan tíma. Vandinn felst fyrst og fremst í því að margir eiga í miklum erfiðleikum í millibilsástandinu þegar námi er lokið og leitað er vinnu. Um það bil einn af hverjum fimm lýkur ekki framhaldsnámi. Margir þeirra eiga erfitt með að ná fótfestu á vinnumarkaði. Það á jafnframt við um stóran hluta ungra innflytjenda og ungmenni sem búa við skerta starfshæfni. Hvað gerist með þá?

Hvað þarf til að allt gangi upp?

Á Norðurlöndum leggja menn mikið á sig við að vinna gegn atvinnuleysi og að tryggja sem mesta atvinnuþátttöku. Bæði í stjórnmálum, einstökum fyrirtækjum, heima í héraði og meðal einstaklinga. Fjölda nýrra fyrirtækja og vinnustaða er komið á fót, jafnvel í kreppunni. Gamlar aðferðir og áætlanir um aðgerðir eru endurnýjaðar eða efldar og nýjar eru reyndar.

Hvað einkennir góða aðgerðaáætlun, aðferð og sögur um fólk sem tekst að ná fótfestu á vinnumarkaði, þrátt fyrir alls kyns erfiðleika sem á vegi verða? Hvað geta aðrir lært af og hvað getur nýst öðrum?

Til að geta svarað þessu er mikilvægt að skiptast kerfisbundið á upplýsingum um góða og slæma reynslu. Og það verður að tryggja samanburðarrannsóknir.

Verkefni sem miðar að því að fá fólk á vinnumarkaðinn

Verkefnið á vegum Norrænu velferðarmiðstöðvarinnar, sem miðar að því að virkja sem flesta til þátttöku á vinnumarkaði, á að beina athyglinni að ástandinu, hvernig brugðist er við því og hvaða árangur næst varðandi þá hópa fólks sem hvað erfiðast eiga uppdráttar í atvinnulífinu á Norðurlöndum í ljósi efnahagskreppunnar.

Lendir fólk í þessum hópi enn aftar í atvinnuleysisröðinni? Eða tekst að virkja það til þátttöku á vinnumarkaði á Norðurlöndum? Hvernig gengur þeim? Lenda margir þeirra í því að þiggja varanlegan örorkulífeyri áður en ellilífeyrisaldri er náð (eins og gerst hefur í Noregi) eða fá framfærslustyrk hjá hinu opinbera? Hvaða aðgerðaáætlanir og aðferðir skila árangri og hvað skilar ekki árangri? Af hverju? Hvað er hægt að betrumbæta? Hvernig? Hvað geta Norðurlönd lært hvert af öðru – og hvað geta önnur lönd lært af hinum norrænu?

Fyrst í stað mun verkefnið einblína á þá jaðarhópa ungmenna sem standa höllum fæti og eru á milli náms og vinnu. Þar er til dæmis átt við þá sem „horfið hafa úr námi“, innflytjendaungmenni og ungmenni með skerta vinnufærni.

Eins og staðan er í dag eiga þessir hópar á hættu að lenda aftast í biðröð atvinnulausra. Það er jafnframt hætta á að menn endi sem varanlegir þiggjendur opinberra styrkja, hugsanlega allt lífið eða mikinn hluta þess. Slíkt væri félagslegt stóráfall fyrir þá sem í því lentu auk þess sem það væri verulega dýrt fyrir samfélagið.

Samfélagið þarf á framlagi þeirra og hæfileikum að halda en þeir þurfa jafnframt að leggja sig fram við að aðlaga sig þeim þörfum sem atvinnulífið og samfélagið hefur fyrir starfskrafta.

Hvernig gengur Norðurlöndum að vinna úr þessu? NVC mun vinna áfram að því að leita svara við þeirri spurningu.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar