Fulltrúar á svokölluðum Þjóðfundi, sem haldinn var á Íslandi í nóvember, vilja lýðræðislegt samfélag góðra lífskjara þar sem velferð er í heiðri höfð, jafnrétti og mannréttindi virt, hugað er að umhverfismálum, lögð áhersla á menntun, nýsköpun og menningu og tryggt að allir njóti aðgangs að heilbrigðiskerfinu. Ísland á jafnframt að vera virkur þátttakandi í samfélagi annarra þjóða.

Um hálft prósent íslensku þjóðarinnar kom saman til þessa fundar. Hugmyndin að baki var sú, að venjulegir Íslendingar ræddu saman, skilgreindu gildi sín og hvernig samfélagi þeir vildu búa í í framtíðinni. Flestir fundarfulltrúar voru valdir af handahófi úr þjóðskrá og komu margir um langan veg. Hluti þjóðfundarfulltrúa var valinn sérstaklega; í þeim hópi voru fulltrúar stjórnmálaflokka, samtaka, stofnana, félaga og fyrirtækja. Hátt í 1300 manns eyddu saman heilum degi, ræddu um æskileg gildi þjóðarinnar og mótuðu framtíðarsýn. Nýja Ísland á að rísa úr rústum hins gamla. Nýtt, réttlátt, öruggt og óspillt samfélag.

Á heimavelli

Fundarmenn ræddu allnokkuð um nauðsyn þess að Ísland léti til sín taka á alþjóðlegum vettvangi, rétt eins og hingað til. Hin Norðurlöndin bar þó ekki sérstaklega á góma, fremur en venjulega. Það er alls ekki vegna einhvers fálætis Íslendinga í garð nágranna sinna og frænda. Þvert á móti. Vart er hægt að finna þann Íslending sem ekki hefur einhver tengsl við hin Norðurlöndin og metur þau mikils. Þangað sótti einn sér menntun, annar starfaði þar um tíma, þriðji á ættingja þar, fjórði vinnur hjá fyrirtæki sem jafnframt starfar í einu þessara nágrannalanda, fjölmargir hafa farið þangað í styttri eða lengri frí og svo má lengi telja. Norðurlöndin eru sjálfsagður hluti af lífi landsmanna, sem geta eytt löngum stundum í að ræða hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu, eða hver staðan sé í samskiptum Íslands og Bandaríkjanna, Bretlands eða Hollands. En þessir landsmenn ræða ekkert sérstaklega um hin Norðurlöndin. Þau eru sjálfsagður og eðlilegur hluti af lífinu og um svo hversdagslega hluti nenna menn sjaldnast að rökræða.

Fundarmenn þjóðfundarins nefndu hin Norðurlöndin ekki á nafn en staðfestu náin tengsl Íslands við þau með því að telja upp allt það, sem flestir myndu telja Norðurlöndunum sameiginlegt: Lýðræði, jafnrétti, mannréttindi, sterk vitund um umhverfismál, áhersla á nýsköpun, menntun og velferð. Þetta eru ekki séríslensk gildi, heldur samnorræn.

Fundarmenn, þverskurður af íslensku þjóðfélagi á haustdögum 2009, nefndu ekki alþjóðavæðingu og útrás. Þau orð hafa fallið í ónáð í bili. Augljóst er, ekki aðeins af orðum þjóðfundarmanna, heldur viðtölum við almenning jafnt sem stjórnmálamenn, að Íslendingar ætla að taka til í eigin ranni og láta alla drauma um heimsyfirráð eiga sig. Þeir ætla að halda sig heima við. Það er hins vegar ljóst, að „heima“ á ekki aðeins við um Ísland, heldur einnig hin Norðurlöndin. Fólk sem flytur til hinna Norðurlandanna til að vinna, af því að vinnu er ekki að hafa á Íslandi, telst ekki eiginlegir flóttamenn efnahagsástandsins, svo sjálfsagt þykir að færa sig til innan þessa svæðis.

Norðurlöndin eru heimavöllur Íslendinga þessa dagana og verða það áreiðanlega áfram, ef framtíðarsýn þjóðfundarfólks rætist. Íslendingar eru sammála megináherslum frændþjóðanna í loftslagsmálum og umhverfis- og orkumálum. Mál sem varða rannsóknir, öryggi og varnir á norðurslóðum eru sameiginlegt viðfangsefni Íslendinga og nágranna þeirra. Ef við bætist, að siglingaleið opnast norður fyrir Ísland allan ársins hring verður enn brýnna að löndin taki höndum saman. Íslendingar leggja mikla áherslu á samstarf í björgunar- og öryggismálum á svæðinu og fá þar góðan hljómgrunn hinna þjóðanna.

Leitað til frændfólks

Naflaskoðunin, sem Íslendingar hafa gengið í gegnum á því ári sem liðið er frá efnahagshruninu, hefur leitt til þess að nú viðurkenna flestir kinnroðalaust að þeir hafa ekki öll svörin, vita ekki alltaf hvernig á að leysa úr vandanum. Þeir leita sér fróðleiks þar sem hann hefur alltaf reynst drjúgur hingað til. Hjá hinum Norðurlöndunum. Svíar leiðbeina um hvernig eigi að endurreisa banka, Finnar eru sérfræðingar í kreppu eftir bitra reynslu á árum áður, þjóðirnar búa að reynslu í innflytjendamálum sem Íslendingar hafa vart kynnst enn nema af afspurn, íslenska lögreglan mun áreiðanlega halda áfram árangursríku starfi sínu gegn skipulagðri glæpastarfsemi með stuðningi norrænna kollega og Svíar og Danir lýstu því sérstaklega yfir að þeir myndu leggja sitt af mörkum til að tryggja að umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu yrði vel tekið. Hugsanleg aðild Íslands er reyndar langt frá því að njóta óumdeilds stuðnings heima fyrir, en úr því máli verður hvort sem er ekki skorið á næstunni. Stuðningur Norðurlandaþjóða er hins vegar mikilvægur, í smáu sem stóru.

Svartnættið víkur

Íslendingar eru óðum að verða raunsærri, eftir svartnættið sem helltist yfir þá marga í kjölfar efnahagshrunsins. Fyrr á þessu ári voru menn svo hart leiknir af svartsýni að jafnvel fjárlaganefnd Alþingis lýsti því yfir að við bankahrunið síðasta haust hefði Ísland í samfélagi þjóðanna orðið „í besta falli að athlægi, í versta falli útilokað frá alþjóðaviðskiptum.“ Þetta eru stór orð og lítt hughreystandi fyrir almenning á Íslandi, sem er loks farinn að átta sig á að slíkar upphrópanir bæta ekki skaðann. Sumum varð svo mikið um að þeir vildu helst hlaupa í fang stóra frænda og taka upp norska krónu á Íslandi, það hlyti að vera gott að búa að sama gjaldmiðli og Norðmenn. Þessar raddir eru þagnaðar, en auðvitað voru þær til marks um hversu stutt er yfir til Noregs í hugum margra.

Af sama uppgjafartoga eru yfirlýsingar um að við séum svo fá og smá. Vissulega eru Íslendingar fáir og í samanburði við alþjóðasamfélagið eru jafnvel Norðurlöndin öll fámenn. En ekki smá. Norðurlöndin hafa lengi notið virðingar á alþjóðavettvangi, þetta eru ríki með sterka lýðræðishefð, sem vilja tryggja þegnum sínum menntun og velferð og munu gera svo áfram. Slík ríki munu alltaf vera í framvarðasveit á alþjóða vettvangi.

Saman í umhverfismálum

Yfirlýsingar fulltrúa á þjóðfundinum vekja vonir um að umhverfismál hafi ekki eingöngu verið góðærismál á Íslandi. Framtíðarsýn þjóðarinnar er sjálfbær nýting náttúruauðlinda, hrein orka og virðing fyrir náttúrunni allri. Vissulega heyrðust þær raddir eftir hrunið að þjóðin hefði ekki efni á að huga að umhverfismálum, heldur yrði að byggja hratt og fljótt fleiri orkuver fyrir stóriðju. Þeir virðast þó fleiri og fer fjölgandi sem vilja ekki leita í það gamla far, heldur telja þjóðarhag bættari með umhverfisvænni kostum. Þeir munu að öllum líkindum ganga í takt við hinar Norðurlandaþjóðirnar, sem verða í forystuhlutverki í umhverfismálum á alþjóðavísu á næstu árum og áratugum. Slíkur spádómur er ekki út í hött, því norrænu velferðarríkin hafa öll sett umhverfismál á oddinn og eru tilbúin að axla ábyrgð í þeim efnum.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar