Skattastefna verður helsta deilumálið í kosningabaráttunni í Svíþjóð á næsta ári. Á þriggja ára valdatíma hefur samsteypustjórn hægriflokkanna lækkað skatta um rúma 80 milljarða sænskra króna. Og nýjar skattalækkanir, sem nema tíu milljörðum til viðbótar, eru á döfinni. Stjórnarandstaðan, með jafnaðarmenn í broddi fylkingar, sakar stjórnina um að grafa meðvitað undan velferðarþjónustunni og þyngja birgðar samfélagsins. Stjórnarandstæðingar hafa þó ekki enn upplýst hvort þeir ætli í kosningaslag með loforðum um að afnema skattalækkanir hægriflokkanna.

Deilurnar magnast stöðugt og mikill kosningahiti er þegar kominn í menn. Skattar verða helsti ásteytingarsteinn stóru fylkinganna í sænskum stjórnmálum, stjórnarflokkanna fjögurra annars vegar og rauðgrænu stjórnarandstöðuflokkanna hins vegar. Frá því hægristjórnin tók við, fyrir þremur árum, hefur verið forgangsmál hennar að skapa ný störf. Þar hefur tvíeykið, Fredrik Reinfeldt forsætisráðherra og Anders Borg fjármálaráðherra verið fremst í flokki. Vígorðið er atvinnusköpun og í því ljósi var skattastefnan mótuð.

Lægri skattar á allt vinnandi fólk

Skrautfjöðurin hefur verið skattaafsláttur sem innleiddur var í nokkrum þrepum. Hann felur í sér skattar alls vinnandi fólks hafa lækkað. Á sama tíma hefur verið þrengt að öryrkjum og atvinnulausum. Skattastefna stjórnarinnar miðar að því að breikka bilið milli launa og bóta vegna atvinnuleysis eða sjúkdóma. Þannig á að fá fleira fólk út á vinnumarkaðinn. Slagorðið er: Það á að borga sig að vinna. Takmarkið er, ef marka má orð ráðamanna, er að bjarga velferðarríkinu. Hægristjórnin tók við stjórnartaumum í góðæri. Og það er torveldara fyrir hana að framfylgja með árangri stefnumálum sínum í miðri fjármálakreppu og samdrætti þegar störfin hverfa hvert af öðru. Stjórnin gekk til kosninga með loforðum um að berjast gegn atvinnuleysi, sem hægrimenn kalla utangarðsvandann og er orðið að hugtaki í sænskum stjórnmálum. Í augum hægrimanna eru allir utangarðs sem ekki hafa vinnu eða þiggja bætur vegna sjúkdóma, örorku eða atvinnuleysis. Utangarðsvandinn var meginákæra þeirra gegn jafnaðarmönnum.

17 milljarðar eiga að bjarga störfum hjá hinu opinbera

En atvinnuleysi i hefur aukist á valdatíma hægrimanna. Þeir gera hvað þeir geta til að útskýra fyrir kjósendum að heimskreppan skapi þennan vanda, ekki sé við þá að sakast. Að kröfu stjórnarandstöðu og að áskorun Hagfræðistofnunarinnar lét stjórnin á endanum verða af því að veita sveitarfélögum og héraðsstjórnum umfangsmikinn fjárstuðning. Hjálparpakki, sem nemur 17 milljörðum sænskra króna, á að bjarga störfum í heilbrigðiskerfi, félagsþjónustu og menntakerfinu. Stjórnarandstaðan hefur verið óvægin í gagnrýni sinni og segir að fjárstuðningurinn komi of seint, of mörgum hafi að ástæðulausu verið sagt upp störfum.

Nýjasta stóra skattalækkunin á kjörtímabilinu í formi skattaafsláttar var kynnt á dögunum þegar fjármálaráðherra lagði fram fjárlögin. Alls hafa tekjur fólks með lágar og meðalháar tekjur hækkað um sem nemur 1000-1500 krónum á stjórnartíma hægrimanna. Fredrik Reinfeldt forsætisráðherra og Anders Borg fjármálaráðherra, hugmyndasmiðirnir á bak við ummyndun hófsamra hægrimanna yfir í flokk hins vinnandi fólks, taka mið af lægstu tekjum og meðaltekjum í skattastefnunni. En jafnframt hafa þeir afnumið fjármagnsskatt og breytt fasteignasköttunum, sem kemur sér sérlega vel fyrir þá sem eiga dýr einbýlishús.

Lægri skattar skila sér ekki lengur í fleiri störfum

Jafnaðarmenn, vinstrimenn og Umhverfisflokkur ganga nú í fyrsta sinn sameinaðir til kosninga sem valkostur við fylkingu hægrimanna. Flokkarnir þrír saka stjórnina um að stuðla að sundrungu í samfélaginu með kaldrifjuðum aðgerðum sem hafi aukið bilið á milli ríkra og fátækra, milli þeirra sem hafi vinnu og þeirra sem standi utan vinnumarkaðar. Samkvæmt spám stjórnarinnar munu birgðarnar þyngjast eftir því sem nær dregur kosningum og í fjárlögum er gert ráð fyrir allt að tólf prósenta atvinnuleysi á næsta ári. Hagfræðistofnunin og hagfræðingar eru vantrúaðir á að síðustu skattalækkanirnar skapi fleiri störf, alla vega ekki til skamms tíma litið. Því enda þótt framboð á starfskröftum aukist, þá séu fá störf í boði. Eins er óvíst að neysla aukist þótt þeir sem haldi vinnunni fái hærri laun. Líklegra er að þeir spari þá aura, að mati hagfræðinga.

Barist um hylli lífeyrisþega

Ellilífeyrisþegar verða refsivöndurinn í kosningabaráttunni.

Þeir hafa mótmælt því á götum og torgum að einungis fólk á vinnumarkaði fái skattaafslátt. Anders Borg fjármálaráðherra hélt sig framan af við þá stefnu að allar skattalækkanir yrðu að gagnast atvinnulífinu. Með þeim rökum átti skattaafslátturinn ekki að ná til ellilífeyrisþega. Engu að síður náðu Kristilegir demókratar því fram í fjárlögum að ellilífseyrisþegar fá skattalækkun sem nemur eitt hundrað sænskum krónum á mánuði. Ekki verður þó mikið eftir af þeim krónum þegar fjármálakreppan hefur sett mark sitt á ellilífeyriskerfið. Jafnaðarmenn plaga nú stjórnina með sífelldum fyrirspurnum um hvaða réttlæti sé í því að ellilífeyrisþegar, sem hafi unnið og slitið sér út allt lífið, skuli ekki njóta skattaafsláttar.

Enn enginn valkostur við skattastefnu stjórnarinnar

Jafnaðarmenn og væntanlegir samherjar þeirra í rauðgrænni ríkisstjórn gagnrýna sem sagt harðlega skattastefnu stjórnarinnar. En sjálfir hafa þeir ekki lagt spilin á borðið og upplýst hvaða stefnu þeir muni reka. Vinstrimenn boða skattahækkanir komist þeir til valda. Þeir hafa þó á síðustu vikum dregið nokkuð í land. Umhverfisflokkurinn vill hækka tilgreinda umhverfisskatta, en hafnar því að innleiða að nýju eignarskatt, ólíkt því sem vinstrimenn og jafnaðarmenn vilja. Jafnaðarmenn eru að mestu sáttir við skattalækkanir hægriflokkanna. Þeir munu þó vissulega gera breytingar í þá vegu að hátekjufólki verði gert að greiða hærri skatta. Og þótt þeir saki ítrekað stjórnina um að hafa sýnt ábyrgðarleysi með því að lækka skatttekjur ríkisins um 80 milljarða króna ætla þeir innan skamms að kynna skattastefnu sem felur í sér jafn umfangsmiklar skattalækkanir. Það gæti svo orðið til þess að kjósendur efist um trúverðugleikann í gagnrýni jafnaðarmanna.

Ekki verður ljóst fyrr en næsta vor hver verður valkostur rauðgrænu flokkanna við skattastefnu stjórnarinnar en þá munu þeir kynna sameiginleg stefnumál og grundvöll að stjórnarsamstarfi. Erfitt er að sjá hvaða skattastefnu flokkarnir geta komið sér saman um án þess að slá af grundvallar-sjónarmiðum. Skattastefnan endurspeglar nefnilega að stórum hluta hugmyndafræði flokkanna. Of miklar tilslakanir geta leitt til átaka, ekki síst meðal jafnaðarmanna sem eru því vanastir að ganga óbundnir til kosninga og stjórna landinu með minnihlutastjórn og stuðningi annarra flokka.

Jafnaðarmenn klofnir í afstöðu til einkavæðingar

Flokksþing jafnaðarmanna verður haldið eftir nokkrar vikur. Eitt hitamál, sem flokksfulltrúar verða að taka afstöðu til, er staða sjálfstætt starfandi verktaka í velferðarþjónustunni. Djúpur ágreiningur er um hvaða frelsi einkaaðilar í umönnunargeiranum og í menntakerfinu eigi að hafa til að ráðstafa rekstrarafgangi. Framfarasinnar í flokknum eru fylgjandi því að greiða ágóðann út, aðrir krefjast þess að hann renni að nýju inn í reksturinn. Þeir sem vilja ganga lengst til að afstýra því að peningar skattgreiðenda renni í vasa einkaaðila vilja setja lög sem banna útborgun á rekstrarafgangi. Vatn á þeirra myllu eru afhjúpanir í fjölmiðlum um að sveitarfélög hafi selt einkaaðilum skóla og sjúkraheimili á spottprís og á örskömmum tíma hafi reksturinn skilað þeim milljónagróða. Mörg slík söluferli hafa verði kærð til framkvæmdastjórnar ESB með vísan til þess að þau stríði gegn félagsréttarákvæðum sambandsins.

Ákvarðanir flokksþings jafnaðarmanna um skattastefnu og einkavæðingu í velferðarkerfinu eru því jafnframt samningstilboð þeirra í komandi viðræðum við Vinstriflokk og Umhverfisflokk um stjórnarsamstarf. Þar til flokkarnir þrír koma sér saman um sameiginleg stefnumál er óljóst hvaða valkostur verður við stjórnina í kosningum á næsta ári.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar