Bankastjórar handteknir

Íslendingar er að upplifa tíma þegar bankamenn – sem fram til 2008 voru eins konar þjóðhetjur – eru hnepptir í varðhald. Fyrrum stjórnarformaður Kaupþings, Sigurður Einarsson, er á flótta undan lögreglunni. Þetta er upphafið að sakamálarannsókn sem mun ná til allra bankanna – og er áætlað að standi næstu fjögur árin. 

Eins og sakir standa njóta hinn sérstaki saksóknari vegna efnahagshrunsins, Ólafur Hauksson, og ráðgjafi hans, Eva Joly, mikils trausts meðal þjóðarinnar. Það er meira en sagt verður um aðrar stofnanir samfélagsins.

12. apríl birtist skýrsla frá rannsóknarnefnd Alþingis sem var skipuð stuttu eftir hrun. Skýrslan er meira en 2000 blaðsíður að stærð. Flestum ber saman um að þetta sé vandað verk, grundvallarrit um brotalamirnar í íslenska stjórnmála- og efnahagskerfinu.

Allt frá útkomu skýrslunnar hefur hún verið metsölubók í bókabúðum. Skýrslan breytir umræðunni um hrunið; sumar staðreyndir er ekki hægt að deila um lengur.

Í skýrslunni kemur einfaldlega fram að fjárglæframenn rændu íslensku bankana innan í frá. Eftirlitsstofnanir brugðust hlutverki sínu; stjórnmálamenn aðhöfðust ekki þrátt fyrir ótal hættumerki. Sumir þeirra voru styrkþegar bankanna í gegnum fjárveitingar í flokkssjóði eða í hin dýru prófkjör sem einkenndu íslenska pólitík á árunum fyrir hrun.

Allt frá hruninu hefur verið mikil reiði í garð stjórnmálamanna, eftir birtingu skýrslunnar magnaðist hún mjög. Kröfur um afsagnir urðu mjög háværar.

Nokkrir stjórnmálamenn sem sátu í ríkisstjórn á tíma hrunsins létu sig hverfa strax fyrir kosningarnar vorið 2009, þar á meðal Geir Haarde forsætisráðherra og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir utanríkisráðherra, formenn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, stærstu stjórnmálaflokkanna. Nú eru þau bæði eftirlaunafólk án pólitískrar framtíðar – svo stuttu eftir að þau stóðu á hátindi ferils síns.

Sömu leið fór Árni Mathiesen fjármálaráðherra. Hann er menntaður dýralæknir og stundar nú dýralækningar á Suðurlandi.

Stjórnmálamenn hverfa af vettvangi

Eftir útkomu skýrslunnar bættist við Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, varaformaður Sjálfstæðisflokksins. Hún sagði af sér varaformennskunni og lét sig hverfa af þingi – þó aðeins tímabundið. Eiginmaður Þorgerðar var einn helsti yfirmaður Kaupþings; þau hjónin höfðu sett risalán sem hann fékk frá bankanum í mjög umdeilt eignarhaldsfélag.

Tveir aðrir áhrifamiklir þingmenn tóku sér líka frí: Illugi Gunnarsson, formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins, sem sat í stjórn peningamarkaðssjóðs hjá hinum fallna Glitnisbanka og mun þurfa að sæta sakamálarannsókn ásamt stjórninni, og Björgvin G. Sigurðsson, fyrrverandi viðskiptaráðherra.

Björgvin er sakaður um vanrækslu í embætti, rétt eins og Geir Haarde og Árni Mathiesen. Hugsanlegt er að sérstakur landsdómur verði kallaður saman vegna þessa.

En kröfurnar um afsagnir hafa ekki þagnað. Upplýsingar um styrki banka og stórfyrirtækja til stjórnmálamanna hafa einnig verið að birtast smátt og smátt. Viðbrögðin eru reiði og hneykslun. En sjálfir styrkþegarnir þrjóskast við og ætla allir að reyna að sitja áfram, jafnvel þótt þrýstingurinn á þá sé mikill, ekki síst innan flokkanna sjálfra.

Það er afskaplega litil hefð fyrir því á Íslandi að stjórnmálamenn segi af sér. Viðhorfið er frekar að stjórnmálamaður sem hefur eitt sinn náð í þingsæti eða ráðherraembætti líti á það sem lén sitt.

Vantraust á stjórnmálum

Almennt er litið svo á að flokkarnir hafi ekki hreinsað til í sínum ranni eftir hrunið, að þeir hafi svikist um hið innra uppgjör. Skýrslan er slíkur áfellisdómur að undan þessu verður varla vikist.

Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra og Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra sátu bæði í ríkisstjórn hrunsins. Bjarni Benediktsson, núverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, er tengdur við ýmis dularfull viðskipti á tíma útrásarinnar. Davíð Oddsson, fyrrverandi forsætisráðherra, er í skýrslunni sakaður um vanrækslu meðan hann gegndi embætti seðlabankastjóra; nú ritstýrir hann Morgunblaðinu, málgagni Sjálfstæðisflokksins, og kannast ekki við neina sök.

Allt gerir þetta hið pólitíska andrúmsloft á Íslandi mjög erfitt. Traustið er í algjöru lágmarki. Nýleg skoðanakönnun sýnir að einungis 10,5 aðspurðra bera traust til Alþingis. Aðeins 19 prósent treysta ríkisstjórninni og 14 prósent stjórnarandstöðunni.

Forystumenn flokkanna fá slæma útreið í sambærilegri könnun: Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra er ekki lengur heilög Jóhanna í augum þjóðarinnar, aðeins 24 prósent segjast treysta henni.

Óvinsæl vinstri stjórn

Eftir kosningarnar fyrir ári tók við vinstri sinnaðasta ríkisstjórn í sögu Íslands, að minnsta kosti á pappírnum. Í rauninni hefur hún þó fylgt ströngu prógrammi frá AGS. 

Framundan er mikill niðurskurður hjá ríkinu – ríkisstjórnin kynnti sig í upphafi sem norræna velferðarstjórn, en það er erfitt að halda uppi norrænni velferð þegar ríkið er á bólakafi í skuldum.

Nú er svo komið að stjórnin er næstum jafn óvinsæl og hrunstjórn Geirs Haarde. Vinstri armur Vinstri grænna er mjög órólegur, hann samanstendur af fólki sem er andsnúið AGS og ESB – og finnst að formaður flokksins, Steingrímur J. Sigfússon, sé alltof skrifræðislegur, þægur við AGS og það sem bjargaðist af íslenska kapítalismanum eftir hrunið.

Atvinnuleysi slagar hátt í tíu prósent, almenningur glímir við miklar skuldir. Kröfur hafa verið uppi um að húsnæðisskuldir verði lækkaðar með almennum aðgerðum, en ríkisstjórnin hefur ekki orðið við því. Á meðan eru skuldarar eins og hamstrar á hlaupahjóli; þeir borga og borga en skuldirnar hækka samt.

Tilfinningin er sú að það sé verið að endurreisa bankana á bakinu á skuldugum almenningi.

Kerfi fjórflokksins

Óánægjan kraumar á internetinu, skuldarar hafa myndað með sér baráttusamtök, fámennur hópur kemur saman fyrir utan Alþingi á hverjum laugardegi – en samt hefur líf ríkisstjórnarinnar í raun ekki verið í hættu.

Vinstri grænir eru í ríkisstjórn eftir að hafa verið samfleytt í stjórnarandstöðu um langt árabil. Þeir eru flokkurinn sem róttækir vinstri menn hafa samsama sig við; það þarf mikið að ganga á áður en þeir snúast af alvöru gegn flokknum. Þeir hafa miklar efasemdir um ríkisstjórnina, en eru ekki tilbúnir að fara út og grýta Alþingi eins og í janúar 2009.

Ný stjórnmálaöfl hafa átt erfitt uppdráttar, þvert á ýmsar spár. Fjórflokkurinn svokallaði hefur verið svo lengi við lýði á Íslandi að sumir segja að hann sé partur af erfðaefni þjóðarinnar.

Mynstrið hefur verið það sama í áratugi: Sjálfstæðisflokkurinn sem er óvenju stór hægriflokkur á norrænan mælikvarða, Framsóknarflokkurinn, sem slæst á milli þess að vera frjálslyndur flokkur og bændaflokkur, Samfylkingin, sem er sósíaldemókrataflokkur að norrænni fyrirmynd, og Vinstri grænir sem eru skilgetið afkvæmi gamla Sósíalistaflokksins, með smá grænni viðbót.

Þetta kerfi hefur ekki breyst að ráði. Samfylkingin hefur stækkað og Framsóknarflokkurinn minnkað. Kerfið lifði af í kosningunum vorið 2009. Sjálfstæðisflokkurinn þá reyndar verstu útreið sögu sinni en hefur síðan rétt úr kútnum í skoðanakönnunum, og vinstri flokkarnir tveir náðu þingmeirihluta í fyrsta sinn.

Besti flokkurinn

Eftir sveitastjórnarkosningarnar má segja að pólitíska kerfið sé í upplausn, bæði stjórnarflokkar og stjórnarandstaðan fengu hroðalega útreið í kosningunum.

Úr óvæntri átt kom framboð sem hleypti upp kosningunum í Reykjavík. Foringi þess er Jón Gnarr, einn vinsælasti skemmtikraftur þjóðarinnar, grínari, leikari, handritshöfundur og uppistandari. Ferill hans er glæsilegur: Hann er maðurinn á bak við vinsælustu sjónvarpsþætti á Íslandi á síðasta ári og líka bak við vinsælustu kvikmyndina.

En grínið hjá Jóni Gnarr er oft úti á ystu nöf, það rambar jafnvel á barmi brjálseminnar, maður veit aldrei almennilega hvar maður hefur hann – og hvað þá með Besta flokkinn sem byrjaði sem lítill brandari snemma á árinu?

Brandarinn er orðinn stór –  í kosningunum náði Besti flokkurinn 35 prósenta fylgi og getur ráðið því hverjir stjórna Reykjavík næstu fjögur árin. Á Akureyri, hinum fornfræga höfuðstað Norðurlands, þurrkuðust gömlu flokkarnir nánast út, listi óháðra borgara náði þar hreinum meirihluta – og þar voru engir grínistar á ferð.

Meira að segja Vinstri grænir, sem sannarlega áttu engan þátt í hruninu, töpuðu miklu fylgi. Sjálfstæðisflokkurinn hefur aldrei fengið svona lélega kosningu í Reykjavík.

Flokkarnir vita heldur ekki hvernig eigi að mæta þessari ógn: Gnarr hefur talað um ísbirni, fíkniefnalaust Alþingi árið 2020, að vera góður við alla. Andspænis þessu virka flokkarnir kjánalegir og stirðir – eins og engum þyki vænt um þá lengur.

En Jón Gnarr hefur líka byrst raustina, eins og í nýlegu blaðaviðtali þar sem hann boðaði menningarbyltingu og sagði að stjórnmálaflokkarnir séu búnir að vera. Þetta hefur hins vegar vakið minni athygli en grínið.

Hins vegar hefur Jón Gnarr verið furðu lítið spurður út í hvað hann ætli að gera í raun og veru. Hvernig verður brandarinn þegar þarf að fara stjórna borg sem í skuldakreppu eins og hérumbil allt á Íslandi? Það þarf að standa vörð um menntun og velferð – og varla til fé til að gera margt skemmtilegt. Heldur brandarinn áfram eða breytist hann í alvöru stjórnmálaflokk?

Eftir kosningarnar ræddu flokksmenn um möguleikann á að stækka flokkinn – og bjóða jafnvel fram til forseta. Frambjóðandinn þar skyldi vera Jónsi úr hljómsveitinni Sigurrós.

Andúð á Evrópusambandinu

Enn hafa hreyfingar öfgamanna eða pópúlista ekki slegið í gegn á Íslandi.  Innflytjendastraumurinn jókst mjög til Íslands á síðasta áratug. Á fáum árum voru innflytjendur orðnir hátt í tíu prósent af fjölda þjóðarinnar. Þetta voru mikil viðbrigði; einsleitt þjóðfélag virtist ætla að breytast mjög snögglega.

Í alþingiskosningunum 2007 reyndi Frjálslyndi flokkurinn, flokkur sem upphaflega var stofnaður vegna óánægju með stjórnkerfi fiskveiða, að spila á tortryggnina vegna fjölgunar útlendinga. Hann fékk 7,3 prósent atkvæða.

Í kosningunum 2009 þurrkaðist flokkurinn út af þingi – og er hættur að tala um útlendinga. Innflytjendum hefur fækkað aftur og málefni þeirra eru í raun ekki til umræðu.

Samt verður vart við talsverða andúð á því sem erlent er. Sumir, einkum þeir sem eru lengst til hægri í stjórnmálum, vilja kenna fjandsamlegum útlendingum um hrun íslenska hagkerfisins og hafa fyllst nokkuð beiskjublandinni þjóðerniskennd.

Reiðin beinist ekki síst að AGS og ESB.  Ísland hefur sótt um aðild að ESB, en eins og staðan er virðist nánast óhugsandi að þjóðin samþykki aðild.

Hvað gera flokkarnir?

Sigur Besta flokksins og úrslit sveitarstjórnakosninganna voru þungt högg fyrir flokkanna. Er hugsanlegt að eitthvað slíkt gæti gerst í þingkosningum – sem reyndar þarf ekki að halda fyrr en eftir þrjú ár? Fólk kaus ekki endilega með Jóni Gnarr, heldur á móti flokkunum.

Munu flokkarnir neyðast til að fara í tiltektina sem krafist er, eða munu þeir lifa í þeirri von að þetta reddist, fólk gleymi, efnahagurinn skáni? Það eru auðvitað ýmsar hættur í svona ástandi: lýðskrumarar geta gengið inn í tómarúmið sem ónýtir stjórnmálaflokkar skilja eftir sig. Það liðu ekki nema tvö ár frá "hreinum höndum" – mani pulite – hruni ítalska stjórnmálakerfisins og þangað til Berlusconi var kominn til valda.

Höfundurinn ber sjálfur ábyrgð á innihaldi greinarinnar