Hvað er eftirlit?

Eftirlit er eftirlitsskoðun og viðbrögð. Með eftirlitsskoðun er átt við rannsókn á ástandi í ljósi

krafna sem settar eru á grundvelli laga og reglugerða. Eftirlitið skal framkvæma með eftirlitsferðum á staðinn, eða með því að fara fram á að gögn, prufur og annað sem málinu viðkemur sé sent til eftirlitsaðila. Viðbrögð eru aðgerðir eftirlitsaðila gagnvart fyrirtæki þegar í ljós kemur að það hefur ekki farið að lögum og reglum.

Norrænn eftirlitshópur

Markmið eftirlitssamstarfsins á Norðurlöndum er bætt eftirlit sem felst í jafnræði og að eftirlitið áni til allra starfsgreina. Norðurlönd eru af mörgum talin vera einn markaður. Eftirlitsstjórnvöld verða að taka tillit til þessa og tryggja samræmi í eftirliti með öllum. Efnaiðnaðurinn á Norðurlöndum á að geta reitt sig á að fá sömu svör frá stjórnvöldum alls staðar á Norðurlöndum, sama hvar spurt er.

Til að ná þessu markmiði að ná þessu markmiði var eftirlitshópurinn settur á laggirnar, (heyrir undir Norræna efnavöruhópinn NKG) árið 2000. Í hópnum sitja fulltrúar eftirlitsaðila Danmerkur, Svíþjóðar, Finnlands, Íslands, Noregs og Færeyja. Eftirlitshópurinn heldur einn tengslanetsfund á ári og ræðir þá samstarf og stefnumótun. Jafnframt vinnur hópurinn saman að eftirlitsverkefnum, færniuppbyggingu auk þess að skiptist á upplýsingum.

„Við teljum samstarfið mikilvægt bæði fyrir atvinnulífið og okkur sem stjórnvöld. Samstarfi um stefnumótun í eftirliti, túlkun laga og reglna, námskeið um sértæk málefni og sameiginlegar eftirlitsaðgerðir auka færni og reynslu eftirlitsaðila. Við myndum sterkara faglegt tengslanet og samstarfið eykur fyrirsjáanleika í atvinnulífinu", segir Ragnhild Orvik formaður eftirlitshópsins frá loftslags- og mengunarstofnuninni (Klif) í Noregi.

Norrænt samstarf skilar góðum árangri

Árið 2009 úrskurðaði Hæstiréttur Danmerkur að þvottaefnisframleiðendurnir Unilever og Procter & Gamble ættu að fylgja reglum ESB um merkingar á þvottaefnum. Fram að þeim tíma voru þvottaefni merkt samkvæmt eigin reglum framleiðenda. Í eftirliti stjórnvalda með efnavöru á Norðurlöndum árið 2003 kom í ljós að reglum ESB um merkingar var einungis fylgt í 27 prósenta tilvika sem skoðuð voru. Árið 2004 fengu fyrirtækin fyrirmæli um að merkja vörur sínar samkvæmt reglum. Unilever og Procter & Gamble fóru í mál við Umhverfisstofnunina í Danmörku, en málið vannst ekki hvorki á fyrra né seinna stigi. Eftir dóm Hæstaréttar, hafa fyrirtækin breytt framkvæmdinni og merkja nú framleiðsluvörur sínar samkvæmt ESB reglum. Neytendavernd verður betri með reglunum sem kveða á um að gefa skuli upplýsingar um og aðvaranir um hættuleg efni í vörum. Breytt framkvæmd í greininni hefur því þýðingu fyrir neytendur alls staðar á Norðurlöndum.

Dæmi um fleiri norræn samstarfsverkefni um eftirlit:

• Sundlaugaefni. Norrænt eftirlitsverkefni 2009-2010.
• Þrifvörur fyrir bifreiðar. Eftirlitið jók þekkingu greinarinnar á kröfum sem þarf að uppfylla.
• Listamannalitir. Eftirlitið leiddi í ljós

vöntun á þekkingu efnalöggjöfinni og þeim kröfum sem greinin þarf að uppfylla.

Norðurlöndin og evrópskt eftirlitssamstarf

Atvinnurekendur á alþjóðavettvangi líta oft á Norðurlönd sem einn markað. Þetta veldur því að stjórnvöld í þjóðlöndunum þurfa að tryggja samræmingu. Lagaramminn er eins á ESB/EES svæðinu, en framkvæmd reglna er á ábyrgð þjóðlandanna. Framkvæmdin er einnig tiltölulega vel samræmd innan Norðurlanda.

Löng hefð er fyrir samstarfi norrænu ríkjanna og á það einnig við innan ESB/EES. Æskilegt væri að koma á samræmdu og árangursríku eftirlitskerfi á EES svæðinu í heild. Samstíga Norðurlönd hafa mikil áhrif þegar rætt er um stefnumörkun í efnamálum innan Evrópusambandsins.

Norrænt tilraunaverkefni um eftirlit með tilskipun ESB um efni og efnavörur REACH (Registration, Evaluation and Authorisation of Chemicals) varð til að mynda fyrirmynd að FORUM (Forum for Exchange of Information on Enforcement),eftirlitsneti ESB. Norrænu ríkin tengjast evrópskum eftirlitsaðgerðum í gegnum FORUM.

Dæmi um svið sem norrænt eftirlitskerfi hefur stuðlað að breytingum innan ESB/EES er á sviði framleiðslu á rafmagns- og rafeindavöru(EE). Í eftirliti með framleiðendum og innflytjendum EE framleiðsluvöru á Norðurlöndum kom fram að innihaldslýsingar voru ekki í samræmi við innihald vörunnar. 208 framleiðsluvörur með innihaldslýsingu í samræmi við ROHS-tilskipunina (Restrictions of the use of certain Hazardous Substances in Electrical and Electronic Equipment), voru valdar til greiningar. Niðurstöður leiddu í ljós að 12 prósent af þessari vöru uppfylltu ekki kröfur tilskipunarinnar. Leið vöru á markað, frá framleiðslu til tilbúinnar vöru, getur verið löng og óæskileg efni geta bæst við á mörgum stöðum í framleiðslukeðjunni. Stjórnvöld og þeir sem selja vöruna verða því sjálfir að taka prufur og greina vöruna. Eftirlitsaðilar hafa nú komið á reglulegu eftirliti innan ESB/EES samstarfsins, sem ekki einungis miða að því að reiða sig á og greina innihaldslýsingar.

Norrænt samstarf gagnlegt fyrir lítil samfélög

Lena Ziskason, færeyskur umhverfiseftirlitsmaður, tók þátt í fundi eftirlitshópsins í Ósló í júní 2010 og taldi hún norræna samstarfið mjög gagnlegt fyrir lítil samfélög eins og Færeyjar:

„Það var mjög jákvætt að taka þátt í fundinum. Þar sem markmið eftirlitshópsins er m.a. eftirlit með efnavörum, er mjög áhugavert fyrir Færeyinga að fylgjast með starfinu. Við fengum mikið að upplýsingum um hvernig eftirlitsaðilar vinna annars staðar á Norðurlöndum. Einnig kynntumst við því starfi sem fram fer í eftirlitshópnum.

Og, þá ekki síst, fengum við aðgang að tengslaneti, sem við teljum að geti gagnast okkur í því að bæta eftirlit með efnum sem notuð eru í Færeyjum", sagði Ziskason.

Ný úrlausnarefni

Eftirlitshópurinn telur að mikilvægi samstarfs og tengslaneta stjórnvalda landanna muni aukast á komandi árum. Eftirlitshópurinn mun í framtíðinni vinna að því að túlka lög og reglugerðir og eyða meiri tíma í uppbyggingu á sameiginlegri færni. Þróun hjá stjórnvöldum hvað varðar skilning á lögum og reglugerðum og framkvæmd verður að fylgja breytingum sem verða í atvinnulífinu.

Nýjar aðferðir við sölu á vöru, eins og verslun á netinu, hafa í för með sér ný vandamál hvað varðar eftirlit með innflytjendum og seljendum. Netverslun fer fram þvert á landamæri, þannig að eftirlit með merkingum á vörum og hvort þær eru ólöglegar verður að fara fram í samstarfi stjórnvalda landanna.

Fjöldi vara sem í boði eru á norrænum markaði eykst einnig og verður því þörf á góðum tilkynningakerfum milli landa, ef koma á í veg fyrir ólöglega vöru á markaði. Aukið samstarf stjórnvalda eykur árangursríkt efnavörueftirlit á Noðrurlöndum og í Evrópu.