Lífeyrisréttindi í Noregi

Grunnreglan er sú að einstaklingar ávinna sér lífeyrisréttindi í því landi sem þeir eiga aðild að almannatryggingakerfinu í. Almenn regla er að einstaklingar eigi rétt á grunnlífeyri frá Noregi ef þeir hafa búið í að minnsta kosti 3 ár í Noregi (þ.e. á tryggingatímabili frá 16 ára aldri að ellilífeyrisaldri) og eiga enn aðild að almannatryggingakerfinu. Ef þeir hafa starfað í Noregi hafa þeir mögulega einnig áunnið sér rétt á tekjutryggingu eða lífeyri.

Hægt er að flytja norskan lífeyri með sér til annars lands í ákveðnum tilfellum.

Í þessum kafla er yfirlit yfir megindrætti norska lífeyriskerfisins. Nýjar reglur um ellilífeyri tóku gildi árið 2011. Reglurnar eiga við alla núverandi og verðandi ellilífeyrisþega, en hafa mest áhrif á einstaklinga sem fæddir eru 1954 og seinna. Endurskoðun reglna um ellilífeyri felur í sér aukinn sveigjanleika og lengri tíma en áður fyrir einstaklinga að ávinna sér réttindi. Nánar um endurskoðunina á vefsíðu NAV um nýtt lífeyriskerfi.

Ellilífeyrir

Til þess að eiga rétt á ellilífeyri frá almannatryggingakerfinu í Noregi verður viðkomandi að hafa verið búsettur í Noregi a.m.k. í þrjú ár frá 16 ára aldri. Nýjar reglur sem gengu í gildi í janúar 2011 gera einstaklingum kleift að fá ellilífeyri frá 62 ára aldri ef viðkomandi hefur áunnið sér nægileg réttindi. Allir geta tekið út ellilífeyri frá 67 ára aldri.

Þann 1.1.2010 tóku gildi nýjar reglur um áunnin ellilífeyrisréttindi. Nýju reglurnar snert ólíka aldurshópa á mismunandi hátt. Eldri reglur um áunnin réttindi gilda einungis fyrir einstaklinga sem fæddir eru fyrir 1954. Þeir sem fæddir eru á árunum 1954 til 1962 ávinna sér ellilífeyrisréttindi samkvæmt blönduðu kerfi nýrra og eldri reglna, en einstaklingar sem fæddir eru 1963 og síðar ávinna sér lífeyrisréttindi eingöngu samkvæmt nýju reglunum.

Eldri reglur um áunnin réttindi

Ellilífeyrir samkvæmt eldri reglum um áunnin réttindi skiptist í grunnlífeyri, viðbótarlífeyri og mögulega lífeyrisuppbót (pensjonstillegg).

Grunnlífeyrir

Grunnlífeyrir ákvarðast á grundvelli starfstíma í Noregi og tengist bæði tekjum og greiddum iðgjöldum. Fullur grunnlífeyrir er veittur þeim sem hafa greitt í 40 ár að lágmarki. Einstaklingar sem ekki eiga aðild að almannatryggingakerfinu og hafa búið í Noregi a.m.k. 20 ár, fá grunnlífeyri miðað við þann tryggingatíma sem svarar til þess fjölda ára sem aukalífeyrir miðast við. Gerðar eru undantekningar frá þessari 20 ára reglu fyrir einstaklinga sem búa í ríki sem Noregur hefur gert almannatryggingasamning við, t.d. EES-ríki.

Viðbótarlífeyrir

Einstaklingar eiga rétt á viðbótarlífeyri ef þeir, í minnst þrjú ár eftir 1966, hafa haft árlegar tekjur sem eru hærri en meðal grunnlífeyrir viðkomandi ára. Til þess að fá fullan viðbótarlífeyri verður viðkomandi að hafa áunnið sér réttindi í a.m.k. 40 ár. Viðbótarlífeyrir miðast við 20 tekjuhæstu árin.

Lífeyrisuppbót

Lífeyrisuppbót fá þeir sem hafa áunnið sér lítil eða engin viðbótarlífeyrisréttindi. Lífeyrisuppbótin dregst frá viðbótarlífeyri samkvæmt sérstökum reglum. Þegar fullur ellilífeyrir (100%) er tekinn frá 67 ára aldri mun lífeyrisuppbótin tryggja að heildarlífeyrir verði a.m.k. jafn hár lágmarkslífeyri.

Nýjar reglur um áunnin réttindi

Tekjutengd eftirlaun

Tekjutengd eftirlaun (Inntektspensjon) eru eftirlaun sem reiknast á grundvelli áunninna réttinda samkvæmt tekjulíkani fyrir ellilífeyri (tók gildi 1.1.2010). Einstaklingar geta áunnið sér rétt til eftirlauna til loka þess árs sem þeir verða 75 ára. Ár hvert eru 18,1 prósent þeirra launa sem veita lífeyrisréttindi lögð í lífeyrissjóð, þar til upphæðin nemur 7,1 sinni grunnupphæð tryggingabóta. Tekjutengd eftirlaun miðast við upphæð þessa lífeyrissjóðs. Greiðslur vegna herskyldu, atvinnuleysis og fötlunar veita einnig réttindi til tekjutengdra eftirlauna.

Lágmarks ellilífeyrir

Allir sem búið hafa í Noregi í 40 ár eða lengur eiga rétt á ellilífeyri sem samsvarar lægsta lífeyri frá 67 ára aldri. Upphæðin samsvarar lágmarkslífeyri í gamla kerfinu og er grunntryggingin i nýja ellilífeyriskerfinu.

Hægt er að sækja um ellilífeyri frá almannatryggingakerfinu á vefsíðum NAV undir flipanum þinn lífeyrir (Din Pensjon). Það er einfaldasta og fljótlegasta leiðin til að sækja um ellilífeyri. Á NAV sine pensjonssider eru einnig nánari upplýsingar um hvernig sótt er um ellilífeyri og um upphæðir.

Skylduaðild að lífeyrissjóði (OTP)

OTP er sjóður sem tryggir flestum launþegum lífeyri til viðbótar við ellilífeyri frá almannatryggingakerfinu. Frá árinu 2006 eru flestir vinnuveitendur skyldugir að stofna OTP fyrir starfsmenn sína. Einstaklingum er bent á að ræða við vinnuveitandann til að fá nánari upplýsingar um OTP.

Eftirlaun í eða frá öðru norrænu ríki

Hafi einstaklingur átt aðild að almannatryggingakerfinu í fleiri en einu norrænu ríki getur hann sem ellilífeyrisþegi eða öryrki fengið eftirlaun frá hverju þessara landa, eftir því hve lengi viðkomandi hefur átt aðild og hve mikil eftirlaunaréttindi hann hefur áunnið sér. Löndin greiða eftirlaun eftir eigin taxta og aldurstakmörkum. Einstaklingar þurfa því sjálfir að fylgjast með aldursmörkum í þeim löndum sem þeir hafa áunnið sér réttindi í.

Eftirlaun til þeirra sem hafa ekki stundað atvinnu

Á Norðurlöndum ávinna einstaklingar sér eftirlaunaréttindi þó þeir hafi ekki stundað launaða atvinnu. Hafi viðkomandi búið í fleiri en einu landi án þess að stunda atvinnu, getur hann átt rétt á búsetutengdum eftirlaunum frá öllu þeim löndum sem hann hefur búið í, svo framarlega sem viðkomandi hefur búið þar í minnst þrjú ár. Þessi eftirlaun er hægt að flytja með sér við flutninga til annars norræns ríkis.

Norskur eftirlaunaþegi í útlöndum

Flytji einstaklingur frá norrænu ríki til annars norræns/EES-ríkis, mun hann áfram fá eftirlaun greidd frá því ríki þar sem réttindin eru áunnin og samkvæmt reglum þess ríkis. Þetta á einnig við um Færeyjar og Grænland. Upphæð eftirlaunanna breytist ekki þó að viðkomandi flytji.

Hægt er að flytja með sér ellilífeyri, örorkubætur og makalífeyri (til eftirlifandi maka) til annars lands samkvæmt ákveðnum reglum. Dvelji viðkomandi lengur erlendis en í Noregi missir hann aðildina að almannatryggingakerfinu. Nánari upplýsingar um reglur um dvöl í Noregi og erlendis á vefsíðu NAV.

Til þess að eiga sama rétt á opinberri heilbrigðisþjónustu og íbúar þess lands sem flutt er til, er nauðsynlegt að halda áfram að greiða til almannatryggingakerfisins í Noregi. Ef flutt er frá Noregi á viðkomandi ekki rétt á læknismeðferð í Noregi og fær ekki greiddan kostnað við aðgerðir. Ef viðkomandi ætlar í frí til Noregs er því mikilvægt að taka með heilbrigðistryggingakort frá búsetulandi.

Einstaklingar sem eru með skattalega heimlisfesti í öðru norrænu ríki, skulu greiða skatt í Noregi af eftirlaunum sem greiðast þaðan. Búsetulandið skal sjá til þess að eftirlaunin séu ekki tvísköttuð, annað hvort með því að undanskilja norsku eftirlaunin frá sköttum eða með því að með því að veita frádrátt að andvirði norska skattsins, frá reiknuðum sköttum (svokallað kredittfradrag). Nánari upplýsingar á norrænu skattagáttinni Nordisk eTax.

Hvernig er sótt um lífeyri frá öðru norrænu ríki?

Ef einstaklingur býr á Norðurlöndum og veit með vissu eða heldur að hann eigi rétt á lífeyri frá öðru norrænu ríki, þarf viðkomandi sjálfur að sækja um ellilífeyrinn. Þá er haft samband við næstu skrifstofu tryggingastofnunar í búsetulandinu. Búi einstaklingur í Noregi skal hann hafa samband við skrifstofu NAV til þess að sækja um ellilífeyri frá öðru norrænu ríki. Það þarf að gera með góðum fyrirvara því afgreiðsla umsóknar um lífeyri getur tekið einhvern tíma.

Sköttun eftirlauna frá öðru norrænu ríki

Ef einstaklingur býr í Noregi en fær lífeyri frá öðru norrænu ríki, eða býr annars staðar á Norðurlöndunum og fær lífeyri frá Noregi, getur hann kannað skattareglur á norrænu skattagáttinni Nordisk e-tax.