Verkalýðshreyfingin var mikilvægt afl á Norðurlöndum á tuttugustu öld, jafnt stéttarfélögin og stjórnmálahreyfingarnar.

Í upphafi mætti verkalýðshreyfingin andstöðu frá stjórnvöldum og íhaldsöflum en eftir fyrri heimsstyrjöld urðu þau viðurkennt þjóðfélagsafl.

Stærsti hluti norrænu verkalýðshreyfingarinnar kaus endurreisnarleiðina og stórir jafnaðarmannaflokkar hafa verið ráðandi afl í stjórnmálum, sérstaklega í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Jafnaðarmenn og frjálslyndir hafa átt samstarf um að þrýsta á þróun lýðræðisins.

Í Finnlandi leiddi ósætti hægri og vinstri afla þó til borgarastyrjaldar árið 1918, þar sem hinir borgaralegu „hvítu" sigruðu hina „rauðu".

Finnska borgarastyrjöldin er undantekning í friðsamlegri þróun Norðurlanda, en það er eftirtektarvert hversu hratt sárin gréru. Þegar árið 1926 mynduðu Jafnaðarmenn, sem höfðu verið stuðningmenn hinna „rauðu", ríkisstjórn.

Frá veikburða lýðræði til stöðugra velferðarríkja

Lýðræðisríki um alla Evrópu áttu undir högg að sækja á millistríðsárunum. Stofnuð voru einræðisríki undir stjórn kommúnista, fasista og nasista í mörgum löndum.

Kommúnista- og nasistahreyfingar áttu þó takmörkuðu fylgi að fagna á Norðurlöndum. Stærsta ógn lýðræðisins var óánægja með flókið þingræði og síbreytilegar minnihlutastjórnir auk félagslegrar óánægju sem fylgdi í kjölfar heimskreppunnar í byrjun fjórða áratugar tuttugustu aldar.

Árið 1933 gerðu danskir jafnaðarmenn og hægriflokkurinn Vinstri með sér samkomulag, Kanslergadesamkomulagið, sem tryggði jafnvægi í þinginu og efnahagsaðgerðir af hálfu ríkisins.

Seinna voru samskonar samningar gerðir á öllum Norðurlöndunum á milli jafnaðarmanna og hægrimanna, sérstaklega þeirra sem tengdust landsbyggðinni.

Samstarfið á vinnumarkaði batnaði einnig með því að gerðir voru miðlægir samningar milli stéttarfélaga og samtaka vinnuveitenda; Saltsjöbads-samningurinn sem gerður var í Svíþjóð árið 1938 er sérstaklega þekktur.

Í þessu andrúmslofti samstarfs þróaðist einnig hugmyndin um velferðarríkið.

Á fjórða áratugnum var grunnurinn lagður að því, með eftirlaunakerfi ríkisins, sjúkragreiðslum, atvinnleysistryggingum, mæðra-og barnavernd o.s.frv.

Á eftirstríðsárunum jókst umfang samtryggingarinnar umtalsvert og Norðurlöndin urðu fyrirmynd velferðarríkisins, þar sem skattar voru háir en ríkið sá um þegnana frá vöggu til grafar.

Jafnaðarmenn voru drifkrafturinn í þessari þróun, en þó borgaraflokkarnir hafi oft talað máli einkaframtaksins, þá var breitt samkomulag um málið.

Samskonar velferðarþjóðfélög urðu einnig til í Finnlandi og á Íslandi jafnvel þó Jafnaðarmenn væru þar talsvert veikari en annars staðar á Norðurlöndunum.

Samkomulag og samstarf á vinnumarkaði var einnig hluti af norræna líkaninu, sem tryggði viðvarandi hagvöxt á góðæristímabilinu á sjötta og sjöunda áratug tuttugustu aldar.

Það var á þessum tíma sem norrænu þjóðfélögin skildu endanlega við bændasamfélagið og urðu hátæknivædd þéttbýlissamfélög.

Heimsstyrjöld og kalt stríð

Norðurlöndin höfðu verið hlutlaus frá fyrri heimsstyrjöld. Í seinni heimsstyrjöldinni gátu þau ekki lengur staðið utan heimsstjórnmálanna.

Sovétríkin réðust inn í Finnland árið 1939; vetrarstríðinu lauk með því að Finnar gáfu eftir land, en árið 1941 gerðu Finnar árás tengda árás Þjóðverja á Sovétríkin.

Niðurstaðan var sú að Finnar urðu að gefa eftir enn meira landsvæði og í langan tíma var utanríkisstefna þeirra tengd þeirri sovésku, en Finnar héldu þó lýðræðinu.

Danmörk og Noregur voru hernumin af Þýskalandi árið 1940. Bandamenn svöruðu með því að hernema Ísland, Færeyjar og Grænland.

Svíar komust hjá beinni þátttöku í hernaði og héldu formlega hlutleysi sínu, en löguðu sig í raun að kröfum sterkari aðilans, fyrst Þjóðverja og seinna bandamanna.

Miðað við stóra hluta Evrópu komust Norðurlöndin vel frá stríðinu og má að hluta til þakka hinn mikla hagvöxt eftirstríðsáranna þeirri staðreynd.

Á sama tíma urðu nýjar aðstæður í stjórnmálum á alþjóðavettvangi til þess að ríkin urðu að taka afstöðu til kalda stríðsins.

Norðurlöndin urðu meira en nokkru sinni háð því að fylgja stefnu valdamikilla ríkja til þess að halda sjáfstæðinu.

Tilraun til þess að stofna norrænt varnarbandalag mistókst og árið 1949 tóku Danir, Íslendingar og Norðmenn þátt í myndun Nató.

Svíar og Finnar voru áfram hlutlausir, en tengsl Finna við Sovétríkin hamlaði þeim og Svíar unnu í raun náið með bandamönnum í vestri.

Það samstarf sem varð til í gegnum Norðurlandaráð og Norrænu ráðherranefndina jók á ýmsan hátt hreyfanleika og samkennd á Norðurlöndum en náði aldrei til utanríkismála.

Efnahagsmálin og samþætting í Evrópu

Ríkin fimm voru efnahagslega mjög háð utanríkisverslun og urðu því einnig að taka afstöðu með eða á móti stóru blokkunum.

Í byrjun brugðust þau eins við og tóku þátt í EFTA frekar en meira bindandi samstarfi innan ESB, en þegar Stóra-Bretland gékk í ESB árið 1972 klofnuðu Norðurlöndin í afstöðu sinni.

Aðeins Danir gerðust aðilar árið 1972 en aðildarumsóknin var felld í þjóðaratkvæðisgreiðslu í Noregi.

Spurningin um sjálfstæði þjóða og efnahagslegan ávinning af aðild hefur verið rætt í þaula í áratugi.

Finnar og Svíar gerðust aðilar að ESB árið 1995, en Norðmenn kusu gegn aðild.

Utan sambandsins standa Ísland ásamt Færeyjum og Grænlandi sem frá árinu1948 annars vegar og 1979 hins vegar hafa haft umfangsmikla sjálfstjórn innan danska ríkjasambandsins.

Í Finnlandi, Noregi og Svíþjóð eru einnig sjálfstæðar stofnanir fyrir Sama, jafnvel þó þeir hafi ekki landfræðilega sjálfstjórn.

Ástæðan fyrir því að Finnar gátu gengið í ESB, sem hlutleysisstefna þeirra hafði áður komið í veg fyrir, var að alþjóðlegar aðstæður breyttust eftir að kalda stríðinu lauk.

Eftir hrun Sovétríkjanna og Varsjárbandalagsins varð tengslamyndun innan Evrópu möguleg og eftirsóknarverð.

Norðurlöndin tóku virkan þátt í sjálfstæðisbaráttu Eystrsaltsríkjanna og eru nú tengd þeim sterkum böndum.

Staða Norðurlandanna sem svæðis hefur bæði styrkst og veikst í hinni nýju Evrópu. Samstarfið í Norðurlandaráði og Norrænu ráðherrenfndinni eru nú meira á sviði menningar en stjórnmála, vegna þess að ríkin hafa valið mismunandi tengsl við ESB.

Öll ríkin hafa þó fylgt stefnu annarra ríkja í Evrópu í utanríkismálum, og hafa tekið þátt í hjálparstarfi og stundum hernaðaraðgerðum langt frá heimalöndunum. Öll hafa þau t.d. sent hersveitir og óbreytt starfslið (Íslendingar hafa engan her) til Afganistan til að taka þátt í starfi Nató-sveitanna.

Evrópskt svæði í hnattvæddum heimi

Aukinnar hnattvæðingar verður einnig vart með miklum fjölda innflytjenda. Eftir seinni heimsstyrjöld fluttu margir, sérstaklega til Svíþjóðar, í atvinnuleit. Margir Norðurlandabúar, sérstaklega Finnar, fluttu einnig til Svíþjóðar sem stóð vel efnahagslega.

Eftir 1970 hefur straumur flóttamanna verið mikill og í dag eru öll ríkin meira og minna fjölmenningarleg. Innflytjendur undanfarinna áratuga og straumur flóttamanna frá múslimskum ríkjum hefur haft í för með sér mikil skoðanaskipti.

Munur er hér mikill á Norðurlöndunum, Danir hafa fylgt afar strangri flóttamannastefnu, en hin ríkin hafa haldið áfram að taka við tiltölulega stórum hópum flóttamanna, aðallega þó Svíþjóð.

Á Norðurlöndum á sér stað lífleg umræða um hvernig samþætting nýrra borgara hefur tekist, sumir tala um ógn við þjóðernið og aðrir um útlendingahatur og þjóðernishyggju.

Nú í byrjun 21. aldarinnar eru sameiginleg tengsl milli norrænu ríkjanna fimm og Færeyja, Grænlands og Álandseyja enn mikil.

Þau eru öll velferðarríki með stóran opinberan geira, þau einkennast af lýðræðislegu þingræði, lítilli glæpatíðni, útbreiddu jafnræði kynjanna og skipulögðum vinnumarkaði.

Sameiginleg einkenni Norðurlandanna sem svæðis í Evrópu sjást ef til vill best í hversdagslegum atriðum eins og vel skipulagðri umönnun barna og miklum fjölda kvenna á vinnumarkaði.

Sem pólitiskt svæði eru Norðurlöndin ekki eins áberandi. Segja má að í síminnkandi heimi sé Evrópa í heild sinni eitt svæði.

En Norðurlöndin leggja áherslu á að kynna sér hinn nýja hnattvædda heim og áhugavert verður að fylgjast með hvort þau velja sameiginlegar eða ólíkar lausnir.