Oft er rætt um Norðurlöndin í alþjóðlegum samanburði sem ríki sem tekist hefur að sameina mikil lífsgæði, janfrétti og öflugan opinberan geira. Þetta er kallað norræna velferðarlíkanið en það byggir á almennum grunngildum við stefnumótun í félags- og velferðarmálum.

Almenn réttindi

Félagslega öryggisnetið er mikilvægur hluti af norræna velferðarlíkaninu. Grundvallarreglan eru hin svonefndu almennu réttindi, þar sem allir einstaklingar eiga rétt á aðstoð frá hinu opinbera, ef þeir eru ekki færir um að sjá sér fyrir farborða. Allir njóta sömu réttinda óháð öðrum aðstæðum eins og til dæmis tekjum og eignum. Afgerandi munur á þessu og öðrum velferðarlíkönum er að réttindi myndast ekki vegna greiðslna (eins og t.d. tryggingaiðgjalda) eða stöðu (t.d. starfi). Velferðarfyrirkomulagið er fjámagnað af öllum í gegnum skattheimtu, og réttindi hvers og eins eru ekki tengd skattgreiðslum.

Að auki eru markmið félagslega öryggisnetsins þau að opinber aðstoð eigi að gera einstaklingum kleift að búa við viðunandi og sómasamleg lífsgæði. Vegna þess er grunnupphæð félagslegra bóta á Norðurlöndum há miðað við önnur ríki.

Uppbygging félagslega öryggisnetsins

Í raun er félagslega öryggisnetið ofið úr fjölda aðgerða til að bregðast við ólíkum atburðum og aðstæðum. Meginhlutarnir eru sjúkratryggingar, atvinnuleysistryggingar, félagsleg aðstoð, örorkubætur, eftirlaun o.fl. Félagslegar greiðslur eru því háðar mismunandi aðstæðum í lífi einstaklinga, þegar þeir geta ekki, eða eiga erfitt með, að sjá sjálfum sér farborða. Því má einnig líta á norræna velferðarlíkanið sem almenna tekju- eða framfærslutryggingu sem miðar við ólíkar aðstæður í gegnum lífið.

Félagsleg aðstoð og eftirlaun eru oft talin vera undirstöða félagslega öryggisnetsins, þar sem þetta er hin endanlega trygging bæði fyrir einstaklinga á vinnualdri og eldri borgar. Þessar aðgerðir eru í raun ekki fullkomlega almennar, þar sem þær eru háðar tekjum, eignum, félagslegri stöðu og fjölskylduaðstæðum.

Jafnvel þó meginmarkmiðin séu þau sömu, er mikill munur á reglum á Norðurlöndunum. Til dæmis er atvinnuleysistrygging valfrjáls í Danmörku, Finnlandi og Svíþjóð, en skylda í Noregi og á Íslandi. Tímabil hámarksgreiðslna er frá 200 dögum í Svíþjóð í 4 ár í Danmörku.

Réttindi og virk vinnumarkaðsstefna

Þéttriðið öryggisnet hefur í för með sér sérstök úrlausnarefni fyrir vinnumarkaðinn. Á annan bóginn myndar kerfið tryggingu er einstaklingur missir vinnu eða starfsgetu og á hinn bóginn er það markmið að eins margir og mögulegt er hafi jafnan aðgang að vinnumarkaði og störfum. Jafnframt er mikil atvinnuþátttaka skilyrði fyrir því að hægt sé að fjármagna velskipulagt velferðarkerfi með skattheimtu.

Þéttrirði öryggisnet með háar greiðslur hefur áhrif á vinnumarkaðinn, þar sem það hefur áhrif á launastig og/eða eykur kröfur til þeirra starfa semeinstaklingar vilja gegna. Það er meginmarkmið að koma í veg fyrir "working poor", þ.e.a.s. að markmiðum um þátttöku á vinnumarkaði á ekki að ná með því að einhverjir sætti sig við mjög illa launuð störf. Möguleikarnir á að sameina þessar kröfur og kröfuna um mikla atvinnuþátttöku byggja á tveimur meginþáttum norræna líkansins, menntun/réttindum og sérstaklega virkri vinnumarkaðsstefnu.

Menntastefnan á að tryggja að sem flestir fái réttindi/þekkingu sem gerir þeim kleift að finna vinnu. Þar sem launakröfur eru miklar, eru kröfur almennt miklar til þekkingar starfsmanna. Það er dæmigert fyrir vinnumarkaðsstefnuna að setja skilyrði og gera tilboð sem atvinnulausir einstaklingar verða að uppfylla til þess að eiga rétt á greiðslum úr félagslega kerfinu. Þetta hefur meðal annars í för með sér aukna færni atvinnulausra með þátttöku í námskeiðum og námi, og tryggir einnig að atvinnulausir séu virkir í atvinnuleitinni. Félagslega öryggisnetið er því ekki óvirkt í þeim skilningi að allir geti valið hvort þeir vinna eða ekki. Félagslega öryggisnetið er á annan bóginn tekjutrygging, en gerir einnig kröfu um virka þátttöku í atvinnulífinu.

Einnig er stuðlað að þátttöku á vinnumarkaði með velferðarúrræðum eins og barnagæslu. Vel skipulagt kerfi um barnagæslu hefur bein velferðaráhrif á barnafjölskyldur og getur verið hluti af félagslegu uppeldi barnanna. Jafnframt stuðlar það að auknu jafnrétti kynjanna hvað varðar tækifæri til þátttöku á vinnumarkaði.

Tilvísanir:

• Andersen, T.M.,  B. Holmström, S. Honkapohja, S. Korkman, H.T. Söderström and J. Vartiainen, 2007, The Nordic Model – Embracing globalization and sharing risk, ETLA (Helsinki)

• Bart, E., K. Moene and M. Wallerstein, 2003, Likhet under press – udfordringer for den skandinaviske fordelingsmodellen. Makt- og demokratiutredningen 1998-2003, Oslo

• Esping-Andersen, G., 1990, The Three worlds of welfare capitalism, Polity Press (Oxford)

• Nordiske Socialstatistisk Komité, 2007, Social tryghed i de nordiske lande 2005. Omfang, udgifter og finansiering, 30:07. København.