Norræna velferðarkerfið – meira en opinber þjónusta

Norðurlöndin hafa byggt upp velferðarríki með sameiginlegri pólitískri stefnumótun sem stuðlar að samhengi í samfélaginu. Norræna samfélagslíkanið er þekkt fyrir allsherjar velferðarkerfi sitt. Undirstöðugildin eru jöfn tækifæri, félagsleg samstaða og öryggi fyrir alla. Um er að ræða félagsleg réttindi og það grundvallaratriði að allir eigi jafnan rétt á framlagi úr félags- og heilbrigðiskerfinu og mennta- og menningarkerfinu.

Einnig er átt við umönnun þeirra sem lenda utangarðs í félagslega kerfinu og hópa sem minna mega sín í samfélaginu, Markmiðið er að allir fái tækifæri til að taka þátt í samfélaginu og þeim ákvörðunum sem þar eru teknar. Það sem einnig einkennir norræna líkanir er samtenging velferðar- og vinnumarkaðsstefnu. Velferðarkerfið er að mestu fjármagnað með, ef miðað er við önnur lönd, háum sköttum.

Staða okkar er sterk frá evrópsku sjónarmiði séð. Atvinnuþátttaka er mikil og einnig sveigjanleiki á vinnumarkaði og einnig fæðast hér mörg börn. Yfirgripsmikil og efnahagslega aðgengileg barnagæsla og umönnun aldraðra veitir konum, sérstaklega þeim sem lægst hafa launin tækifæri á að samræma fjölskyldulíf og vinnu.

Einmitt vegna þess að norrænu velferðarríkin hafa að mestu leiti tekið að sér að sjá um barnapössun og umönnun aldraðra hefur konum tekist að fara út á vinnumarkaðinn og að taka þátt í stjórnmálum betur og í meira mæli en þekkist annars staðar í heiminum. Norðurlöndin eru í fararbroddi á sviði jafnréttismála.

Sameiginleg gildi – ólík kerfi

Áhugaverður munur er á skipulagningu velferðarstefnunnar milli Norðurlandanna.

Danmörk hefur til að mynda gengið lengra en önnur lönd með því að draga einkageirann inn í lausnir hvað varðar framlag velferðarkerfisins og sett á laggirnar neytendaval. Einnig er „flexicurity-model" Dana frábrugðið líkönum annarra Norðurlanda, það felur í sér sveigjanleika og tryggingu á vinnumarkaði og meiri samlögun í innflytjendastefnu, fremur en samþættingastefnu eins og hún er í Svíþjóð og Noregi.

Ísland er þó nokkuð frábrugðið öðrum norrænum löndum þar sem réttur til framlags úr velferðarkerfinu er að miklu leiti háður þátttöku viðkomandi á vinnumarkaði. Í Finnlandi taka frjáls félagasamtök mikinn þátt í umönnun aldraðra. Í Noregi hafa opinberar greiðslur úr velferðarkerfinu verið meira ríkjandi en í hinum löndunum.

Í skýrslunni Leikurinn um norrænu velferðina er fjallað um það sem er líkt og ólíkt í velferðarstefnu Norðurlandanna. Skýrslan var gerð af Hugveitunni Mandag morgen fyrir Norrænu ráðherranefndina árið 2006.

Rannsóknaáætlun Norrænu ráðherranefndarinnar um velferð, sem lauk árið 2006, beindi einnig sjónum að því sem er líkt og ólíkt í velferðakerfum Norðurlandanna.

Ein megin niðurstaðan var sú að norræna velferðarsamfélagið er bæði fjölbreyttara og flóknara en virðist í fyrstu. En það er einmitt vegna þessa greinamunar að Norðurlöndin geta áfram lært hvert af öðru og sótt nýjar hugmyndir. Hér gegna Norræna ráðherranefndin og Norðurlandaráð mikilvægu hlutverki.

Norræna velferðarnýsköpun

Norræna velferðarlíkanið byggir á nýsköpun Það er sveigjanlegt, það þýðir það er í stöðugri þróun til að geta tekist á við nýjar áskoranir. Eiginleikar Norðurlandanna til að koma á jafnvægi milli góðs velferðarkerfis, hárra skatta og efnahagsvaxtar hafa vakið áhuga og beint sjónum alþjóðasamfélagsins að Norðurlöndunum.

Norræna velferðarlíkanið er meðal árangursríkustu líkana í heimi samkvæmt samanburðarkönnunum OECD á efnahag landa í heiminum. Jafnrétti, umönnun aldraðra, heilsugæslur og sjúkrahús eru dæmi um svið, þar sem Norðurlöndin búa að sérstakri hæfni sem gerir þau áhrifamikil miðað við önnur lönd. Norðurlöndin hafa allt til að bera til að vera í fararbroddi sérstaklega hvað varðar þróun nýskapandi lausna á heilbrigðis- og félagslega sviðinu, til að mynda umönnun aldraðra og fyrirbyggjandi störf og heilbrigði.

Norræna velferðarsamfélagið og áskoranir hnattvæðingarinnar

Við lifum í opnum heimi. Norðurlöndin og ESB standa að mestu frammi fyrir sömu áskorunum. Vísindamenn sem rannsaka velferðina og þeir sem áhrif hafa á hana eru að mestu leiti sammála um þær áskoranir sem Norðurlöndin standa frammi fyrir.

Fyrst og fremst felst það í umönnun aldraðra og þörf þeirra fyrir aðstoð, að fjölga fólki á vinnumarkaði og halda fólki á vinnumarkaði eins lengi og mögulegt er, viðhalda gæðum velferðarkerfisins og efla samþættingu jaðarhópa í samfélagið, sérstaklega innflytjenda.

Þessi skilaboð komu fram í áætlun Norrænu ráðherranefndarinnar um velferðina og í skýrslunni ’Leikurinn um norrænu velferðina’.

Mikilvægt verkefni innan norræna samstarfsins er að leggja áherslu á að kanna hvernig Norðurlöndin geti þróað norræna velferðarlíkanið áfram, þannig að það verði samkeppnishæft í hnattvæddu samkeppnishagkerfi og viðhaldi samhengisaflinu.

Einsleit norræn samfélagskerfi auðvelda okkur að líta til hvers annars og fá góðar hugmyndir frá grannríkjunum. Norræna ráðherranefndin setur af stað fjölda verkefna til að auka miðlun á reynslu og áframhaldandi þróunar á velferðarsviðinu. Verkefnin felast í rannsóknum, ráðstefnum, námstefnum og fundum. Rannsóknastofnunin NordForsk [no] hefur til að mynda lagt 15 milljónir danskra króna í rannsóknaáætlun um norræna velferðarlíkanið, þar með talið hnattrænar áskoranir

Í starfi Norrænu ráðherranefndarinnar á velferðarsviðinu er lögð áhersla á að efla umræður og samstarf jafnt svæðisbundið og á alþjóðavettvangi. Þetta er meðal annars gert með samstarfi við evrópskar og alþjóðlegar stofnanir eins og Evrópuráðið, WHO og samstarfi á félags- og heilbrigðissviðinu innan norðlægu víddarinnar.

Einnig felur það í sér aukið samstarf við Norðvestur-Rússland á félagslega sviðinu, í gegnum þekkingar- og tengslanetaáætlun Norrænu ráðherranefndarinnar og önnur verkefni sem eru mikilvæg tæki til að afla þekkingu frá öðrum þvert á svæði og landamæri .

Líta má á norræna samstarfið sem tilraun þar sem reynsla í einu landi er nýtt í öðru.

Fjölskyldan á Norðurlöndum

Fjölskyldumál eru mikilvægt samstarfssvið á Norðurlöndum. Fjölskyldan er undirstaða samfélagsins og mótar borgara framtíðarinnar á Norðurlöndum. Gott fjölskyldulíf er mikilvægt til að stuðla að vellíðan og lífsgæðum borgaranna. Norrænt samstarf fjallar um fjölskyldumál frá mörgum sjónarhornum: Norrænu ríkin starfa saman að því að efla vellíðan barna og ungmenna, stuðla að framþróun norræna velferðarlíkansins til að tryggja lífsgæði Norðurlandabúa, þróa norræna jafnréttisstefnu sem gagnast fjölskyldulífinu og að auka áherslu á samfélagsþátttöku eldri borgara.