Charlotte Weitze

Eitthvað krafsar og ýlfrar við dyrnar. Hvað er að reyna að komast inn? Kannski er það veruleikinn sem við höfum lokað úti.

Hin draumkennda og hryllingsblandaða skáldsaga Ulvemælk eftir Charlotte Weitze („Úlfamjólk“, hefur ekki komið út á íslensku) hafnar hefðbundni flokkun bókmenntagreina og skrifar sig inn í norræna frásagnarlist í hæsta gæðaflokki. Ævintýri, þjóðtrú, furðusögur og framtíðarspár finna sér leið inn í útópískt raunsæi Weitze. Hér er samtíminn ekki aðeins hér og nú; bæði fortíð og framtíð eru rétt handan við hornið. „Tíminn var teygjanlegur,“ líkt og segir í skáldsögunni. Weitze býður okkur að sjá heiminn með öllum hans leyndardómum og undrum – og minnir okkur á hve auðveldlega við getum eyðilagt hann fyrir okkur sjálfum. 

Í Ulvemælk má greina þrjá meginþræði. Í tveimur þeirra fylgjum við eftir Evald Tang Kristensen, Dana sem var uppi 1843–1929 og safnaði þjóðlegum fróðleik. Hér er notast við svokallað „exofiction“, þar sem höfundur fléttar atriði úr raunveruleika annars fólks inn í skáldskap. Þetta tvígrip nýtir Weitze sér: „exofiction“ er oft beitt til að gefa rödd hinum gleymdu eða þeim sem lengi hafa staðið í skugganum – sögulegar persónur verða ljóslifandi í bókmenntalegri frásögn. Þannig fer Weitze að með Evald Tang Kristensen, mann sem var mikið í mun að varpa ljósi á heimsmynd sem var orðin nánast útdauð í upphafi 20. aldar. Tang Kristensen er könnuður í leit að minningum mannfólks, hinu sammannlega minni þess. Hann eigrar yfir heiðar Jótlands, staðráðinn í að safna saman frásögnum úr munnlegri geymd og drekka þær í sig áður en það verður um seinan, áður en þær hverfa. Einkum er hann áhugasamur um að heyra endalok sögunnar um mærina og úlfynjuna. Dýr skilja eftir sig spor með þófunum, mannfólkið með orðum. Weitze kemst á slóð beggja tegunda. 

Í skáldsögunni kynnumst við líka rithöfundinum Ingu sem getur ekki lengur skrifað sögur sem fólk langar að lesa, og Alexander kærasta hennar sem er úlfafræðingur. Árið er 2040. Parið hefur flutt búferlum til Jótlands sem nú er skógi vaxið. Ekkert er ósnortið, hvorki náttúran né manneskjan. Charlotte Weitze hefur afar gott auga fyrir takmörkunum mannlegrar rökvísi. Á meðan við óttumst innrás hinnar villtu og óstýrilátu náttúru, til dæmis í formi úlfa sem geta borið með sér eyðileggingu og dauða, þá hafa íbúar Danmerkur árið 2040 hleypt annars konar ágengu afli inn á gafl til sín. Gervigreind sem kölluð er OS er nú hluti af daglegu lífi fólks. Hún heyrir allt, fylgist með öllu. Algrímið er eins og draugur sem við höfum leyft að éta úr lófa okkar án þess að hugsa okkur tvisvar um, og sem lætur Ingu sortna fyrir augum með sínu merkingarþrungna og endurskapandi kyrkingartaki. 

Ulvemælk er svimandi og örlátt bókmenntaafrek. Þetta er skáldsaga með afar breiða skírskotun sem fjallar um umbreytingu, þrá, náttúru, hlutverk hins leyndardómsfulla í raunveruleika okkar og missi tilvistarlegs tilgangs. 

Bókin lánar okkur hið næturgula auga náttúruverunnar og ber fram þessa spurningu: Hvað gerum við nú, ef við höfum tækifæri til að umskrifa heiminn? Í þessu liggur viðnáms- og umbreytingarafl þessarar skáldsögu. Kannski getum við orðið færari í að hleypa því inn sem stendur fyrir utan og krafsar í hurðina hjá okkur.

Charlotte Weitze (f. 1974) hefur alltaf farið sínar eigin leiðir í dönskum bókmenntum. Hún gaf út sitt fyrsta verk árið 1996 með smásagnasafninu Skifting, en fyrir það hlaut hún Debutant verðlaun Bogforum hátíðarinnar. Hún er með meistaragráðu í þjóðsögum og hefur skrifað smásögur, skáldsögur og útvarpsleikrit auk ritgerðarinnar Klimaet og kunstneren sem kom út árið 2022. Frá fyrsta verki hefur hún verið upptekin af því að skapa rými fyrir endurtöfrun heimsins og náttúrunnar, síðast í rómuðum skáldsögum sínum Rosarium frá árinu 2021 og nú í Ulvemælk. Árið 2025 bættist hún á heiðurslaunalista danska ríkislistasjóðsins, sem veitt eru listamönnum sem hafa „markað afgerandi spor með listrænu starfi sínu“.