Anna Hallberg
Öll lendum við í því öðru hverju að standa frammi fyrir listaverki sem fyllir skilningarvitin og útheimtir alla okkar athygli. Og þótt við höfum ekki hugmynd um hvað við séum að horfa á – þar eð við höfum aldrei séð neitt þessu líkt – þá verðum við einfaldlega að staldra við. Hvað er þetta eiginlega?
Þessi ljóðabók Önnu Hallberg, AN (hefur ekki komið út á íslensku) fjallar – meðal annars – um slíka upplifun. Um leið býður hún lesandanum upp á einmitt slíka upplifun. Hvað er þetta eiginlega?
Það sem hvorki lesandinn né ljóðmælandinn geta slitið augun af er teningur úr vatni. Hann rís upp af sandhólum mitt í stórri eyðimörk. Teningurinn titrar, hristist, niðar, skín og fossar – og stingur gjörsamlega í stúf við sandauðnina allt í kring. Ljóðmælandi Hallberg drekkur teninginn í sig með galopnum skilningarvitum í ferli sem minnir helst á gegnumtrekk samskynjunar: „finn fyrir litum / heyri form / ég hlusta með munninum / hendurnar vita“.
Allt hefst þetta sem athugun á mörkum hugleiðsluástands en þegar dregur nær lokum bókarinnar er ekki allskostar skýrt hvar mörkin liggja á milli teningsins og líkama ljóðmælandans – og um leið er teningurinn áfram fjarlægur. Þannig kemur hinn ómögulegi teningur lesandanum einnig í ástand athugullar árvekni. Þessu deilir Hallberg gegnum ljóðmælandann: „reyni að hlusta grannt/ sjá og / svara eða / bregðast við / eins heiðarlega og rétt og ég get“. Eftir á koma svo tilfinningarnar: botnlaus sorg, lífsgleði, ergelsi.
Þessa fallegu bók Önnu Hallberg, sem hefur jafnþægilegt og mínímalískt form og einfaldur teningur, má lesa sem verk um eðli listarinnar en líka sem frásögn af lífinu sjálfu. Einnig mætti lesa hana sem sögu af plánetu sem stefnir í öfgakenndar aðstæður. Hér er aðeins vatnið, sandurinn, líkami ljóðmælanda og allur tilfinningaskalinn. Vindurinn blæs yfir eyðimerkursandinn. Og teningurinn er ráðgáta – hann neitar að „opnast / láta halda á sér, bera sig, pakka sér inn“. Við náum ekki til hans en getum heldur ekki haft af honum augun.
Í öllu höfundarverki sínu hefur Anna Hallberg sýnt getu til þess að gera tungumálið að sínu eigin og til að láta tvenns konar, að því er virðist andstæðar hvatir vera að verki á sama tíma. Hún er óhrædd við að nálgast hið lágkúrulega, formfasta og einfalda um leið og henni tekst þematískt séð að halda fast í hið flókna og mótsagnakennda, og lýsa forundran sinni andspænis möguleikum tungumálsins. Þannig er það líka hér, þar sem lesandinn fær hlutdeild í hinum gáskafulla leik hennar að tungumálinu: „hvísla perlumóðir, að þetta orð skuli vera til“, „litla spræna / vatnið hoppar með beygjum og sveigjum / áköf orka þín streymir fram / skoppar um með ástföngnu flissi / það gleður mig að sjá þig“.
Hér er einnig dregin upp mynd af því hvernig allt tengist öðrum hlutum og af því sem gerist þegar þessi fyrirbæri mætast. Þannig mætir hrynjandi ljóðanna hinu stífa formi ljóðabókar – sem á sér einnig samsvörun í vatnsteningnum í eyðimörkinni – hinum formlausa óendanleika tilverunnar. Hinu mínímalíska formi teningsins og rólegum andardrætti þess er einnig stillt upp andspænis markaleysi eyðimerkurinnar, og frjáls leikur og gleði mæta botnlausri sorg: „allt er yfirgefið, verður yfirgefið“; „ég vil gráta yfir öllu sem var / sem er“.
Anna Hallberg er næmt skáld með galopin skilningarvit og um leið meistari í handverki tungumálsins með tilkomumikla stjórn á eigin verki. Þegar bókmenntasögunni er hleypt inn og henni leyft að hafa áhrif er það heldur ekki tilviljanakennt: þannig má til dæmis lesa skyldleika textans við Alfabet eftir Inger Christensen út úr orðinu „apríkósuvindur“.
Anna Hallberg er fædd 1975 og gaf út frumraun sína árið 2001, ljóðabókina Friktion. Hún hefur hlotið fjölda verðlauna og enn fleiri tilnefningar. Þetta er tíunda ljóðabók hennar og þriðja skiptið sem hún hlýtur tilnefningu til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs; áður hefur hún verið tilnefnd fyrir ljóðabækurnar Colosseum Kolosseum frá 2010, og På era platser frá 2004. Auk ferils síns sem ljóðskáld hefur hún um árabil starfað sem áhrifamikill og virtur bókmenntagagnrýnandi og álitsgjafi um ljóðlist í sænskum fjölmiðlum.
Með þessu hugaða, ögrandi og skynræna verki, ljóðabókinni AN, festir Anna Hallberg sig enn betur í sessi sem eina mikilvægustu röddina í sænskri samtímaljóðlist um leið og hún lætur reyna á mörk sinnar eigin ljóðrænu og hnikar þeim til.