Jalvvi Niillas Holmberg

Aðalpersóna skáldsögunnar, Elle Hallala, eða listakonan Halla Helle, er á meðal virtustu sjálflærðu listamanna í Finnlandi. Hún tapar lífslönguninni, gefur listalífið upp á bátinn og snýr aftur á heimaslóðirnar í Ohcejohka til að reyna að ná áttum á ný. Þegar Elle er unglingur fer hún að koma sér hjá því af ýmsum ástæðum að reka hreindýrin, forðast að sinna kærum föður sínum og slítur tengsl við móður sína. Smátt og smátt safnast upp þær mörgu sorgir sem hún hefur aldrei unnið úr. Höfundurinn bregður upp mynd af sársauka og lífshlaupi manneskju sem glímir við afleiðingar áfalla, því hvernig henni tekst smám saman að létta eigin byrðar og bæta líðan sína. 

Elle missir næstum af útför ömmu sinnar og kemur ættingjunum í uppnám með því að teikna pípu í munn ömmunnar á sálmaskrána. „Mamma reykti aldrei,“ bendir föðursystir hennar á. Það bætir ekki úr skák þegar Elle hrópar upp yfir sig í kirkjugarðinum að gröfin sé alltof lítil. Eftir jarðarförina dregur hún sig í hlé með hundunum sínum í bústað langafa síns við stöðuvatnið Gabbajávri. Hinn líflegi titill skáldsögunnar, „Goatnelle“, vísar hugsanlega til þess að Elle er goadni, örþreytt manneskja í felum. Á eftir titilsíðu bókarinnar má finna tilvitnun í Kirste Paltto rithöfund: „Þegar ég var sex ára byrjaði mér að vaxa annað höfuð“ (úr smásögunni Tvåhövdad kvinna), sem bendir einnig til þess að Elle þjáist af andlegum erfiðleikum.   

Sú afbygging nýlendustefnunnar sem á sér stað í sálarlífi Elle tengist náttúrunni og hinu andlega, þeim þáttum samískrar tilveru sem nýlendustefnan hefur einkum slitið Samana úr tengslum við. Það að endurnýja þekkingu á gömlum hefðum hefur þó græðandi mátt, bæði fyrir einstakar persónur bókarinnar og fyrir Samana í heild. Þannig lærir Elle meðal annars að veiða fisk í reknet, tjarga báta, bæta net og róa til laxveiða undir handleiðslu Sámmol föðurbróður síns. Það er ekki bara hún sem á að tileinka sér þennan lærdóm – ætlunin er líka að þekkingin, mýturnar og hin andlega viðleitni flytjist áfram til komandi kynslóða. Jafnvel Elle, sem er nánast mannfælin, fer smám saman að fylgja vinum sínum á fundi þar sem aðgerðasinnar segja frá, flytja jojksöngva og ræða við börn og ungmenni um þekkingu á hefðum Sama, afnýlenduvæðingu og það hvernig lifa megi í sátt við jörðina.   

Ýmis átök koma upp í nærsamfélaginu, einkum vegna þess hve gildismat Samanna og aðferðir þeirra við að nýta og virða náttúruna eru frábrugðin gildismati og aðferðum hins stærra samfélags. Brátt hafa auðvaldssinnuð öfl valið Rástegáisa, fjallið helga í norska hluta Lapplands, sem viðfang til að fullnægja eigin græðgi. Það að „gera lítið úr alvarleika málsins“ er ekki séreinkenni unga fólksins. Elle klæðist hinum volduga höfuðbúnaði samískra kvenna, ládjogahpir, þegar hún mætir á samráðsfundinn. „Þegar stílistar fortíðarinnar fundu þennan höfuðbúnað upp hugsuðu þeir ekki út í að fólk þyrfti að geta setið í bíl,“ segir Elle. Hún kemur oft með hnyttin tilsvör og athugasemdir sem bera vott um kímna sýn á ólíkar aðstæður. 

Höfundurinn lýsir einnig mannlegum samskiptum og samböndum í samfélagi þar sem Samarnir eru í meirihluta og Finnar í minnihluta og þar sem Samarnir eiga því oft síðasta orðið varðandi eigið þjóðerni og birtingarmyndir þess. Þetta birtist meðal annars í ástarsambandi Elle við hinn finnska Samu sem er stöðugt að blossa upp og kólna á ný. Hvað sem því líður er Samu helsta stoð og stytta Elle. Textinn geymir heimspekilegar vangaveltur þeirra tveggja sem oft eru sprottnar upp úr draumum Elle. Elle heldur draumadagbók til að kynnast sjálfri sér betur, en það getur líka skapað vandamál: „Samu stendur kyrr. Voru það kannski mistök að leyfa honum að lesa um draumana? Hvað er ég að tala um? Nú líður mér næstum eins og ég sé undir eftirliti. Ég má alls ekki við meiru af svona efasemdum og tvíræðni, ég sem er nýbúin að losa mig við allt slíkt.“ 

Textinn er af miklum bókmenntalegum gæðum. Elle er sögumaður og lýsir atburðum frá sínu sjónarhorni. Upplýsingar eru síaðar þannig að frásögnin lýkst ekki strax upp fyrir lesandanum. Að auki hefst hver kafli á ljóði sem veitir innsýn í drauma Elle og undirmeðvitund hennar. Frásagnarformið hefur sterkar rætur í heimssýn og sagnahefð Sama og lýsir þeim áskorunum sem Samar standa frammi fyrir í nútímasamfélagi svo og sammannlegum aðstæðum, svo sem þörfinni fyrir að tilheyra og hljóta viðurkenningu. 

Þótt frásögnin sé raunsæ endurspeglar hún andlega viðleitni og goðsagnatrú í menningu Sama. Ljóðin og hinir goðsagnakenndu þættir ögra rökrænni heimssýn Vesturlandabúa en tefja jafnframt lestrarupplifunina og hvetja lesandann til að bæta við frásögnina og klára hana. 

Frá sjónarmiði tungumáls og menningar má líta á þessa skáldsögu sem fjársjóðskistu með lækningamátt. Tungutakið er bæði markvisst og frjótt í lýsingum á hinu hefðbundna handverki duodji og á laxveiðiaðferðum og með því eru Samar hvattir til að endurheimta þá þekkingu og færni sem nýlendustefnan hefur bælt niður að einhverju eða öllu leyti. Mikilvægasti boðskapur bókarinnar felst í trúnni á samíska framtíð og á þá lausn sem frásögn Elle býður til að efla og blása nýju lífi í samíska tungu og menningu. 

Jalvvi Niillas, einnig þekktur sem Niillas Holmberg (f. 1990) er uppalinn í Ohcejohka í Finnlandi. Hann er tónlistarmaður, rithöfundur og handritshöfundur. „Ég hef engan akademískan bakgrunn og er heldur enginn málvísindamaður,“ skrifar Jalvvi Niillas um sjálfan sig í bókinni Siiddaid Sápmi (DAT 2023). Hann hefur áður gefið út bækur sem orðið hafa framlag samíska málsvæðisins til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs, árin 2015 og 2020.