Sigbjørn Skåden

Í Planterhaug (hefur ekki komið út á íslensku) kynnumst við lögreglustjóranum Huuva sem kemur frá Ósló til síns gamla heimabæjar, samíska bæjarins Planterhaug, til að rannsaka andlát gamla drykkjuraftsins Nilsens. Morðmálið er ytri rammi frásagnarinnar en í Planterhaug er ekkert eins og virðist í fyrstu.

Gegnum ferðir Huuva, Sama sem orðinn er býsna norskur, er lesandinn leiddur inn í heim sem er bæði framandgerður og goðsagnakenndur. Dagarnir á gistihúsinu einkennast af heitum máltíðum sem samanstanda af innmat og hefðbundnum heimilismat áður en Huuva heldur út að sinna sínum hægu og hikandi rannsóknum. Alls staðar er honum mætt með þögn, undanbrögðum og torræðum orðum.

Skáldsagan ber sífellt upp nýjar spurningar: Hvers konar bær er Planterhaug? Hvað gerðist hér þegar Huuva var barn? Hvers vegna var hann sendur hingað í raun og veru? Af hverju hrína svínin án afláts? Rannsókn málsins verður smám saman að frásögn um þekkingu, tungumál og vald og Huuva neyðist til að horfast í augu við fortíð bæjarins og sjálfs sín.

Planterhaug er afar ljóðræn og angurvær skáldsaga. Textinn er ríkur af smáatriðum og bókmenntalegri orku sem er sjaldséð í norskum samtímabókmenntum. Skåden notast við nýnorsku, bókmál og samísku í bland. Með þessu er varpað ljósi á það hvar persónurnar eiga heima og á fjarlægðina og valdatengslin milli þeirra. Leikur skáldsögunnar að tungumáli, ættarsögu og táknum ljær textanum skýran sögulegan þyngdarpunkt. Rannsóknir Huuva vísa bæði aftur, til þess tíma þegar aðlögun Sama var hluti af stefnu norskra stjórnvalda, og fram á við að vangaveltum um samíska sjálfsmynd í Noregi nútímans. Í Planterhaug hafa valdatengslin snúist við: það sem kemur skýrast fram er utangarðsstaða Huuva og takmarkaður skilningur hans á samísku samfélagi.

Þrátt fyrir að þungt og drungalegt andrúmsloft ríki í gegnum alla bókina er textinn líka krökkur af óvæntum vendingum. Þessi ófyrirsjáanleiki rekur lesandann áfram í leitinni að svörum – ekki bara við því hver dó, heldur hvað Planterhaug sé og hvaða leyndarmál bærinn geymi. Á heildina litið er Planterhaug einkar frumleg skáldsaga af miklum gæðum, bæði hvað varðar tungumál og form, sem markar henni sérstöðu í norskum samtímabókmenntum.

Skáldsagan Láŋtdievvá er nokkurs konar kraftsvið á 185 síðum í litlu broti. Lesandinn sogast inn á þetta kraftsvið strax í fyrstu setningu bókarinnar: „Frá Turninum blæs vindur, gustur sem læðir sér niður fjallið áleiðis að ströndinni, strýkst yfir Storelva og Jonneengene í dalbotninum áður en hann gælir við vangann á Huuva þar sem hann stendur á túninu og fylgist með leigubílnum hverfa á bak við litlu bjarkirnar á Gáváhássu, aftur til þess staðar sem hann kom frá.“ (s. 7). 

Náttúran er aldrei langt undan í þessari sögu af litla Samabænum Láŋtdievvá, bæ þar sem 25 metra há steinsteypublokk gnæfir yfir húsunum og náttúrunni í kring líkt og minnismerki um nútímavæðingu og viðleitni yfirvalda til að gera Samana norskari, á meðan kindahjörð uppi á sjöttu hæð vitnar um að þeirri vegferð sé langt í frá lokið. Atburðarásin er krökk af skyndilegum vendingum, leyndardómsfullum atvikum, máltíðum úr blóði og innmat, ógnandi verum úr munnlegri sagnahefð Sama, skondnum aðstæðum og tungumáli sem snertir allt taugakerfi lesandans. Einnig hefur höfundur kryddað textann með fjölda vísana í bókmenntir og tónlist. 

Lögreglumaðurinn John Edgar Huuva kemur frá Ósló til Láŋtdievvá til að kanna andlát gamals drykkjumanns að nafni Nilsen. Faðir Huuva, sem nú er látinn, heimsótti oft gamla heimabæinn Láŋtdievvá á sumrin ásamt syninum, sem hefur því nokkra þekkingu á staðnum og fólkinu þar. Kynnin af Samabænum virðast líka hafa sett mark sitt á hann þar sem hann tók þá ákvörðun á fullorðinsárum að breyta eftirnafni sínu í Huuva, eftir ætt föður síns. 

Á meðan hann skoðar sig um og spyr spurninga fræðist lesandinn um sorgleg örlög ýmissa bæjarbúa, sögu tveggja ætta og sögu samfélagsins alls undanfarna áratugi. Honum tekst þó ekki að komast til botns í dauða Nilsens, eða finna út hvað gerðist þegar Rakel frænka hans hvarf fyrir mörgum áratugum. Huuva tekst því ekki að ljúka verkefni sínu sem lögreglumaður en gegnum persónu hans kynnumst við lífinu í Láŋtdievvá fyrr og nú. Helsta markmið Huuva er að afla meiri upplýsinga um sjálfan sig og bakgrunn sinn. En þrátt fyrir að honum finnist hann að einhverju leyti eiga heima í bænum líta íbúarnir á hannn sem utanaðkomandi, þar með talin gömul frænka, sú eina sem eftir er af fjölskyldu hans. 

Hver er afstaða íbúanna í Láŋtdievvá til hinnar samísku arfleifðar? Svona lýsir frænka Huuva stöðunni: „Í Láŋtdievvá hefur bæði fortíð og framtíð sloppið undan augliti þeirra sem enn búa hér. Það eina sem við eigum eftir er núið. En við höfum engan stað til að fara á. Það eina sem við getum er að hverfa.“ (s. 172). Þeim finnst þau ekki heima í samfélagi Samanna. Um leið stendur yfir endurreisn hinnar samísku sjálfsmyndar í stórum hlutum Samalands. Huuva ber upp mikilvæga spurningu: „Er nokkuð til sem er alls staðar eins, hefur nokkurn tíma verið til einhver sléttur og felldur kjarni sem kalla mætti hinn rétta og sanna? (s. 180). Í samíska textanum stendur: „Leago ovdal leahkán čoahkis?“ (s.179). Eða: „Höfum við komið saman áður?“ Hver er eiginlega Sami og hvernig getur fólk náð stjórn á sinni eigin samísku sjálfsmynd? 

Þó að svartsýni sé hér ríkjandi hvað varðar framtíð Sama, þá á fólkið í Huuva í nánu sambandi við náttúruna og þrátt fyrir kristnitöku og tilraunir til að gera það norskara endurspeglar upplifun þess af veruleikanum enn ýmsa þætti úr hinni hefðbundnu samísku heimsmynd. Hinir goðsagnakenndu þræðir textans, sem birtast meðal annars í Čuoppomáddu og stúlkunni sexfingruðu, skapa ákveðna spennu í hinni raunsæju frásögn um Láŋtdievvá. Í stað þess að falla snurðulaust inn í textann ögra þessir goðsagnaþræðir rökrænum veruleikaskilningi hins vestræna heims, auðga lesturinn og hvetja lesandann til að geta í eyðurnar. Einnig hefur höfundurinn skotið inn sögum rituðum af trúboðum á átjándu öld og undirstrikar þannig andstæður þess kunnuglega og hins framandgerða. Ekki er þar með sagt að textinn geti ekki lokist upp fyrir öðrum en samískum lesendum en hann býr yfir vídd sem erfitt er að átta sig á án þess að þekkja til menningarinnar. Í Láŋtdievvá er mikið úr að moða fyrir lesendur, en hver sem menningarbakgrunnur þeirra er skulu þeir ekki búast við að finna svör við öllu.

Sigbjørn Skåden (f. 1976) er samískur rithöfundur sem hefur skrifað fjölda ljóðabóka og skáldsagna. Hann skrifar bæði á norsku og tornesamísku og kom Planterhaug út á báðum málunum samtímis. Titill bókarinnar á tornesamísku er Láŋtdievvá.