Jón Kalman Stefánsson
Haustið 1615 voru framin svokölluð Spánverjavíg á Íslandi; fjöldamorð á baskneskum hvalveiðimönnum þar sem íslenskir bændur og sjómenn fóru að skipreika mönnum og drápu á hrottafenginn hátt, að undirlagi sýslumanns Ísafjarðarsýslu. Margt er á reiki um staðreyndir þessara atburða en meginheimildin var lengi vel rit alþýðufræðimannsins Jóns lærða Guðmundssonar (1574-1658): Sönn frásögn af spanskra manna skipbrotum og slagi. Jón lærði talaði afdráttarlaust máli Baskanna og hafði ritið alvarlegar afleiðingar fyrir hann. Jón Kalman notar þessa sögulegu atburði sem útgangspunkt í hugleiðingum sögumanns skáldsögunnar, séra Péturs, um mennskuna, ástina og ábyrgðina en þó fyrst og fremst um mátt hins ritaða orðs. Margt leitar á huga Péturs og útúrdúrar eru margir í frásögn hans, þó kjarninn varði þessa ógurlegu atburði.
Í október 1615 situr séra Pétur á prestsetri sínu við ‚heimsins ystu brún‘ og skrifar bréf sem lengist og lengist, enda er bréfið skáldsagan sjálf. Það er skrifað til konu sem er ávörpuð sem „elskuleg“ en við fáum ekki að vita strax hver tengsl hennar og Péturs eru. Í raun skiptir það litlu máli því það er lesandi bókarinnar sem er hinn endanlegi viðtakandi ‚bréfsins‘. Þó verður að nefna annan mikilvægan viðtakanda, innan skáldsögunnar sjálfrar, en það er ráðskona prestsins, Dóróthea. Persónulýsing hennar er stórbrotin; hún er eldri kona, þrekmikil og þolgóð, ólæs og óskrifandi en sólgin í frásagnir og sögur, gleymir engu sem lesið er fyrir hana. Hún er fulltrúi íslenskra sagnakvenna allra aldra og munnlegrar frásagnarhefðar: þekkingar- og viskubrunnur. Dóróthea hvetur prestinn áfram og brýnir hann til að segja frá „öllu“, því séra Pétur er ekki bara að skrifa, hann er einnig að skrifta, játa syndir sínar sem eru margar – ekki síst í kvennamálum – og leita „sannleikans“. Pétur les fyrir hana jafnóðum allt sem hann skrifar og sækir til hennar kjark; hún er hans innri samviska.
Þótt séra Pétur búi ‚við heimsins ystu brún‘ birtist í skrifum hans flókinn heimur á umbrotatímum. Með enskum fiskiskútum og spánskum hvalföngurum berast nýjar hugmyndir, bækur og þekking sem stangast á við þá bókstafstrú sem honum er skylt að boða. Átökin í skáldsögunni eru ekki bara persónuleg heldur líka hugmyndafræðileg, trúarleg og pólitísk – enda kunna slíkar ástæður að skýra þá grimmdarlegu atburði sem frásögnin hringsólar í kringum.
Ljóst er að samtíminn andar í gegnum verkið; útlendingaandúðin, sem líklega var gildasta ástæða Spánverjavíganna, endurspeglar þá útlendingaandúð sem fer sívaxandi á Íslandi, líkt og um alla Evrópu og án efa vill höfundur vekja lesendur til vitundar um hættur slíks hugarfars. Erindið er ljóst og skrif séra Péturs eru ætluð framtíðinni, hann vill tryggja að grimmdarverk samtímamanna hans gleymist ekki og að falsfréttirnar nái ekki að yfirskyggja sannleikann. Gildasti þráður frásagnarinnar er svo hugleiðing um galdurinn sem felst í því að skrifa; um hvernig þekkingin og sagan eru varðveitt í skrifum; um mátt skáldskaparins. Hin staðfasta kenning sem borin er á borð fyrir okkur í skáldsögunni er, að þegar allt kemur til alls er penninn máttugri en sverðið.
Jón Kalman Stefánsson (f. 1963) er einn af virtustu rithöfundum á Íslandi. Hann hefur sent frá sér skáldsögur og ljóð og einnig látið að sér kveða í samtímaumræðu þar sem hann tekur ætíð málstað mennskunnar og skáldskaparins. Verk hans bera sterk höfundareinkenni sem einkennast af ljóðrænu og innblásnu hugarflugi sem aldrei er gefinn neinn afsláttur af. Hann hefur hlotið verðlaun og viðurkenningar fyrir skrif sín og bækur hans hafa verið þýddar á fjölda tungumála. Jón Kalman er nú tilnefndur í fimmta sinn til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs en síðast hlaut hann tilnefningu 2015.