Stuðlað að þátttöku fatlaðs fólks með inngildandi, réttlátri og aðgengilegri gervigreind

Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (WHO) er talið að 1,3 milljarðar manna, um 16% heimsbyggðarinnar, búi við verulega fötlun. Auk þess að vera mannréttindamál getur það einnig verið hagkvæmt að taka mið af þörfum fatlaðs fólks við þróun gervigreindar. Það getur til dæmis eflt getu fatlaðs fólks til að nýta hæfileika sína til fulls á vinnumarkaði og hjálpað þeim sem eru utan vinnumarkaðar að fá atvinnu.

Norrænu forsætisráðherrarnir hafa samþykkt framtíðarsýn um að Norðurlönd verði sjálfbærasta og samþættasta svæði heims árið 2030. Samkvæmt norrænni samstarfsáætlun um málefni fatlaðs fólks 2023–2027 eru mannréttindi og þátttaka ófrávíkjanleg meginviðmið í norrænu samstarfi á sviði fötlunarmála og stafvæðingar. Forsenda þess að notkun gervigreindar þróist með jákvæðum hætti og nýtist fötluðu fólki er að tryggt sé að réttindi þess og þátttaka séu höfð að leiðarljósi í þróunarferlinu.

Árið 2023 samþykktu norrænir ráðherrar heilbrigðis- og félagsmála yfirlýsingu um stafrænar lausnir fyrir fatlað fólk. Þar kom fram að það sé grundvallaratriði að allir hafi aðgang að stafrænum lausnum ef Norðurlönd eigi að ná markmiðinu um að verða sjálfbærasta og samþættasta svæði heims fyrir árið 2030. Í sameiginlegri yfirlýsingu árið 2021 lögðu norrænir og baltneskir ráðherrar stafvæðingar einnig áherslu á þetta, ásamt mikilvægi stafræns aðgengis í stafrænum umbreytingum svæðisins.

Öll norrænu löndin og Eystrasaltsríkin hafa fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (UNCRPD). Samningurinn kveður á um mannréttindamiðaða nálgun við að efla og vernda réttindi fatlaðs fólks í tengslum við þróun og notkun gervigreindar.

Samkvæmt samningnum eru aðildarríki skuldbundin til að hafa samráð og virkt samstarf við fatlað fólk í ákvarðanatöku sem það varðar.Fatlað fólk skal njóta jafns aðgangs og aðrir að upplýsingum og samskiptum, þar með talið upplýsingatækni og samskiptakerfum.

Þegar gervigreind er notuð á réttan hátt getur hún stuðlað að því að efla rétt fatlaðs fólks til þátttöku, þar með talið rétt til að lifa sjálfstæðu lífi sem hluti af samfélaginu, aðgengis að upplýsingum, samskipta, náms og vinnu. Nýta má gervigreind til að auka gæði og skilvirkni þjónustu og efni hennar, þar með talið í þjónustu við fatlað fólk.

Vegna hraðrar þróunar gervigreindar er erfitt að sjá fyrir alla þá möguleika sem hún býður upp á. Á Norðurlöndum og í Eystrasaltsríkjunum viljum við greina þau tækifæri sem gervigreind býður upp á til að efla þátttöku og réttindi fatlaðs fólks á ólíkum sviðum lífsins og forðast mismunun. Við nýsköpun og þróun gervigreindar verðum við að tryggja að réttindi fatlaðs fólks séu tekin með í reikninginn og efld, þannig að enginn verði skilinn eftir í þeirri hröðu þróun sem á sér stað á sviði gervigreindar og stafrænna lausna.

Áhrif gervigreindar á réttindi fatlaðs fólks geta aðeins orðið jákvæð ef aðgengi er tryggt í öllum kerfum og ferlum sem tengjast gervigreind. Algild hönnun ætti að vera grunnforsenda. Mikilvægt er að átta sig á hættunni á mismunun, þar með talið þverlægri mismunun, og takast á við hana með viðeigandi hætti. Sérstaklega þarf að huga að viðkvæmri stöðu fatlaðra barna og ungmenna á netinu. Þróun gervigreindar verður að vera með þeim hætti að hún endurspegli fjölbreytileikann. Einnig verður að huga að verndun persónuupplýsinga við þróun og notkun gervigreindar. Mikilvægt er að meta áhrif á mannréttindi bæði fyrir ákvörðunartöku og við eftirfylgni á áhrifum ákvarðana.

Stuðla ætti að aðgengi að gervigreindarkerfum og sanngjarns verðlags til að tryggja að sem flestir geti notið góðs af þeim.

Þátttaka fatlaðs fólks er ekki aðeins lagaleg skylda samkvæmt UNCRPD, heldur einnig forsenda sjálfbærra ákvarðana og lausna. Taka verður tillit til þarfa ólíkra notendahópa til að nýta möguleika gervigreindar til fulls. Með því að hafa fatlað fólk með í þróun gervigreindarkerfa má gera þau aðgengilegri. Styðja verður við stafræna færni fatlaðs fólks til að tryggja að enginn verði skilinn eftir.

Við, norrænir ráðherrar heilbrigðis- og félagsmála og norrænir og baltneskir ráðherrar stafvæðingar, skuldbindum okkur til að stuðla að réttindum og þátttöku fatlaðs fólks í umræðu og ákvarðanatöku um gervigreind á innlendum, norrænum og baltneskum vettvangi.