Ný ráðherrayfirlýsing: Andlegur viðnámsþróttur er lykilþáttur í norrænu samstarfi um samfélagsöryggi
Þann 23. október héldu norrænir ráðherrar byggðmála árlegan fund sinn í Helsinki undir formennsku Finnlands og Álandseyja. Fundurinn fjallaði allur um viðnámsþrótt og seiglu á ýmsum sviðum byggðaþróunar og lauk honum með því að ráðherrarnir samþykktu sameiginlega yfirlýsingu um málefnið.
Breytt staða í heimsmálunum birtist með margs konar hætti, bæði í Finnlandi og annars staðar á Norðurlöndum. Við verðum að búa okkur undir margvíslegar sviðsmyndir í framtíðinni og það á jafnt við um byggðaþróun og skipulagsmál sem aðra geira samfélagsins. Í þessari yfirlýsingu tilgreinum við lykilsvið þar sem við getum aukið enn frekar á miðlun reynslu og samstarf á milli norrænu landanna.
Yfirlýsingin dregur fram þrjú svið fyrir aukið norrænt samstarf: byggðaþróun, skipulagsmál og frjálsa för. Lögð er áhersla á að andlegur viðnámsþróttur sé mikilvægur hluti af krísuviðbúnaði hvers samfélags. Pasi Mäenpäa, dósent við háskólann í Helsinki, tók þátt í fundinum og kynnti nýjar rannsóknir á þessu sviði. Hann sagði mikilvægt að skapa skilning á því hvaða hlutverki stjórnvöld gegna og hvaða hlutverki fólk í borgaralegu samfélagi gegnir á krísutímum. Félagslegar og staðbundnar aðstæður, traust og tengslanet skipta máli til að byggja upp viðnámsþrótt til langs tíma.
Andlegur viðnámsþróttur snýst ekki um vel undirbúið ríki og hlýðna borgara heldur virkan og sjálfstæðan almenning sem tekst á við áskoranir í nærumhverfi sínu.
Í yfirlýsingunni sammælast norrænu löndin jafnframt um að efla getu sína í skipulagsmálum til þess að takast á við framtíðarkrísur og vinna nánar saman að því hvernig þessum þáttum verður fléttað inn í stjórnsýslu og löggjöf.
Einnig lýstu þau stuðningi við aðgerðir sem miða að þróun frjálsrar farar á krísutímum í kjölfar kynningar frá stjórnsýsluhindranaráðinu á lærdómi sem draga má af heimsfaraldrinum.
Yfirlýsingin mun hjálpa til við vinnu norrænu landanna í framtíðinni og samstarf yfir landamæri á sviði byggðaþróunar, skipulagsmála og frjálsrar farar.
Seigla og þróttur snúast að miklu leyti um það hvernig samfélagið virkar í daglegu lífi. Fólk lifir lífinu í nærumhverfi sínu og þar starfa einnig fyrirtæki og hið borgaralega samfélag, og þar reynir jafnframt raunverulega á getuna til að takast á við krísur. Það er því um mikilvæga yfirlýsingu að ræða af hálfu norrænu ráðherranna.
Yfirlýsing ráðherranefndar um byggðastefnu og skipulagsmál (MR-R) þann 23. október 2025, Finnlandi
Þol, seigla og almannavarnir í norrænu samstarfi á sviði byggða- og skipulagsmála
Í maí 2025 samþykktu norrænu forsætisráðherrarnir sameiginlega yfirlýsingu um að efla viðnámsþrótt og tryggja skilvirkar almannavarnir. Norrænir ráðherrar byggðastefnu (MR-R) staðfesta mikilvægi þess að forgangsraða lykilsviðum í tengslum við byggða og skipulagsmál til þess að dýpka enn frekar norrænt samstarf um þol, seiglu og almannavarnir.
Á undanförnum árum hafa norrænu samfélögin gengið í gegnum miklar efnahagslegar, umhverfislegar og samfélagslegar breytingar. Auk þess að kljást við heimsfaraldur hefur innrás Rússlands í Úkraínu gjörbreytt stöðu öryggismála í nánasta umhverfi okkar. Þessu til viðbótar þurfum við að takast á við náttúruhamfarir og aðrar alvarlegar afleiðingar loftslagsbreytinga.
Þol, seigla og almannavarnir hafa orðið æ mikilvægari burðarstoðir þegar kemur að byggða- og skipulagsmál. Sköpum skiptir að stjórnvöld, ekki aðeins á landsvísu heldur einnig á svæðis- og sveitarstjórnarstigi, tryggi samfellu í starfsemi samfélagsins, skipuleggi viðbúnað og hafi getu til að sjá fyrir, takast á við og jafna sig eftir krísur. Geta atvinnulífsins og borgarasamfélagsins er auk þess lykilatriði í því að efla almannavarnir í tengslum við byggða- og skipulagsmál.
MR-R leggur áherslu á mikilvægi þess að greina og dýpka samstarf á þessum sviðum í því skyni að styðja við þá sameiginlegu framtíðarsýn að Norðurlönd verði samþættasta og sjálfbærasta svæði heims. Ráðherrarnir leggja jafnframt áherslu á að þetta starf sé lykilþáttur í innleiðingu norrænnar samstarfsáætlunar um byggðamál 2025–2030.
MR-R er einhuga um að dýpka norrænt samstarf á sviði byggða- og skipulagsmála með sérstakri áherslu á þol, seiglu og almannavarnir. Ráðherrarnir undirstrika mikilvægi þess að þessi sjónarhorn einkenni sameiginlegt starf og ítreka að aukin samhæfing milli landanna sé lykilatriði til að tryggja viðnámsþrótt samfélaganna og stuðla að sjálfbærri þróun um öll Norðurlönd.
Lykilsvið fyrir frekara samstarf
MR-R staðfestir sameiginlega skuldbindingu sína um að efla samstarf, þekkingarþróun og þróun samstarfsfyrirkomulags og góðra fyrirmynda á þessum lykilsviðum. Með samhæfingu aðgerða og miðlun á reynslu sín á milli geta norrænu löndin saman mætt framtíðaráskorunum með auknum viðnámsþrótti.
Þol, seigla og almannavarnir í byggðamálum
MR-R sér virði í því að norrænu löndin vinni sameiginlega, innan ramma byggðamála, að málefnum sem tengjast þoli, seiglu og almannavörnum.
Í tengslum við verkefni á vegum sænsku formennskunnar 2024 voru unnar tillögur að því hvernig efla megi þetta starf frekar. Á lands-, svæðis- og sveitarstjórnarstigi getur efling þols, seiglu og almannavarna stuðlað að því að styrkja bæði samkeppnishæfni og sjálfbærni á Norðurlöndum.
MR-R undirstrikar að mikilvægi sálræns viðnámsþróttar skuli haft að leiðarljósi í vinnunni í tengslum við þol, seiglu og almannavarnir.
Þol, seigla og almannavarnir í skipulagsmálum
Skipulagsvinna er grundvallarforsenda langtímamiðaðrar og sjálfbærrar landnýtingar. Í þeirri vinnu skiptir sköpum að huga bæði að krísum á friðartímum sem og aðstæðum vegna stríðshættu og í versta falli stríðs.
MR-R áréttar að aðstæður og áskoranir séu að mörgu leyti áþekkar í norrænu löndunum og að landnotkun og skipulagsvinna leiki lykilhlutverk í því að efla þrautseigju samfélaganna. Skipulagsvinna nær einnig til sameiginlegra atriða þvert á landamæri sem hafa mikla þýðingu fyrir framtíð svæðisins.
MR-R leggur áherslu á mikilvægi þess að taka þessi viðfangsefni föstum tökum og dýpka enn frekar samstarfið um hvernig skipulagsvinna getur eflt þol, seiglu og almannavarnir og hvernig þessi sjónarhorn verði höfð að leiðarljósi við löggjöf, stjórnsýslu og framkvæmd.
MR-R fagnar jafnframt samlegðaráhrifum með öðru norrænu-baltnesku og svæðisbundnu samstarfi sem snýr að þoli, seiglu og almannavörnum í tengslum við skipulagsmál.
Að nýta reynslu landamærasvæða og landamæranefnda til að þróa frjálsa för á krísutímum
Samstarfið yfir landamæri og frjáls för eru afar mikilvæg fyrir norrænt samstarf. Ráðherrarnir leggja áherslu á mikilvægi þess að dreginn verði lærdómur af fyrri veikleikum og að búa sig markvisst undir framtíðarkrísur.
Sem aðilar sem sérhæfa sig í samstarfi yfir landamæri búa landamærasvæðin og -nefndirnar yfir dýrmætri reynslu sem ber að að nýta.
MR-R undirstrikar mikilvægi þess að draga lærdóm af þessari reynslu og efla norræna samhæfingu til þess að tryggja frjálsa för, einnig á krísutímum. Samstarf yfir landamæri er ein af grunnstoðunum í norrænu samstarfi.
Við, norrænir ráðherrar byggða- og skipulagsmála (MR-R) munum:
- Nýta tilmæli sem verða unnin í finnsku formennskuverkefni um sálrænan viðnámsþrótt sem hluta af almannavörnum á svæðis- og sveitarstjórnarstigi.
- Leggja áherslu á mikilvægi þess að efla í sameiningu getu í skipulagsmálum til að mæta framtíðarkrísum og styðja við dýpra samstarf um hvernig þessum þáttum er mætt í stjórnsýslu og löggjöf.
- Styðja við þróun frjálsrar farar á krísutímum og aðgerðir sem efla hana.
Þessi forgangsröðun er í samræmi við innleiðingu samstarfsáætlunar MR-R 2025–2030 og verður eftirfylgni tryggð af embættismannanefndinni um byggðamál (EK-R).
