Norrænt tungumálasamstarf

Sameiginlegt tungumál er forsenda samskipta. Danska, norska og sænska eru svo nátengdar tungur að þær þjóðir sem þær tala skilja hver aðra. Söguleg skýring er á því hvers vegna staða dönskunnar er sterk sem erlent tungumál á Íslandi og að sænska er önnur tveggja þjóðtunga í Finnlandi. Danskan stendur einnig traustum fótum á Grænlandi og í Færeyjum en á Álandseyjum er þjóðtungan sænska. 

Tvær ráðherranefndir bera ábyrgð á norrænu tungumálasamstarfi. Meginábyrgð er í höndum [Norrænu ráðherranefndarinnar um menntamál og rannsóknir] en [Norræna ráðherranefndin um menningarmál] ber einnig ábyrgð á málaflokknum. Hjá báðum ráðherranefndum er norrænt málasamfélag í forgangi og börn og ungmenni eru markhópur í samstarfsáætlunum þeirra. 

Fjórir samningar eru stjórntæki í samstarfinu um tungumál: Helsingforssamningurinn, menningarsamningur Norðurlanda, tfirlýsingin um málstefnu Norðurlanda og tungumálasáttmálinn.

Í Helsingforssamningnum stendur að Norðurlöndin eigi að reyna að varðveita og efla enn frekar samstarf sitt á sviði réttarfars, menningarmála, félagsmála og efnahagsmála og á sviði samgöngumála og umhverfisverndar. Um gagnkvæman tungumálaskilning segir: „Fræðsla og menntun í skólum í sérhverju Norðurlandanna skal í hæfilegum mæli taka til fræðslu í tungumálum og um menningu og almennt þjóðfélagsástand á hinum Norðurlöndunum […]“.

Menningarsamningurinn byggist einnig á því markmiði að styrkja og efla samstarf landanna á sviði menningarmála. Samningurinn á að auka heildarárangur af fjárveitingum ríkjanna til menntunar, vísindarannsókna og annarrar menningarstarfsemi og tryggja að löndin starfi saman að því að þróa norræn menningartengsl, meðal annars með því að „[…] efla kennslu í tungumálum annarra Norðurlandaþjóða og fræðslu um menningu þeirra og þjóðfélagshætti […]“.Núverandi tungumálayfirlýsing (Yfirlýsing um málstefnu Norðurlanda) var undirrituð af norrænu menntamála- og menningarmálaráðherrunum á fundi þeirra í Stokkhólmi í maí 2024 og leysti hún af hólmi fyrri yfirlýsingu frá árinu 2006. Markmið yfirlýsingarinnar er að hún skuli vera undirstaða almennrar, samsafnaðar, langtíma og virkar tungumálastefnu á Norðurlöndum. Markmiðum yfirlýsingarinnar er fylgt eftir með starfsáætlunum sem endurnýjaðar eru með reglulegu millibili. Núverandi starfsáætlun er sú fyrsta og gildir hún árin 2025–2027. Áætlunin er unnin af Norrænu ráðherranefndinni um menntamál og rannsóknir og Norrænu ráðherranefndinni um menningarmál í samstarfi við önnur fagsvið ráðherranefndarinnar til að ná markmiðum yfirlýsingarinnar. 

Til viðbótar við þá samninga sem nefndir hafa verið hefur einnig verið gerður norrænn tungumálasáttmáli. Sáttmálinn tók gildi árið 1987 og er lagalega bindandi fyrir öll norrænu ríkin fimm. Tungumálasáttmálanum er beint til ríkisstjórnanna og á að stuðla að því að almenningur á Norðurlöndum geti við ákveðnar aðstæður átt í samskiptum við yfirvöld í öðrum norrænum löndum á sínu eigin tungumáli. Ábyrgð á því að fylgja eftir og gæta ákvæða sáttmálans er í höndum yfirvalda í hverju landi og réttindi einstaklinga eru tryggð í landsbundinni löggjöf..

Kulturaftalen bygger også på en målsætning om at styrke og intensivere samarbejdet landene imellem, i dette tilfælde på det kulturelle område. Aftalen skal bidrage til at øge den samlede effekt af landenes investeringer i uddannelse, forskning og anden kulturel virksomhed, samt sikre at landenes samarbejde om at videreudvikle det nordiske kulturfællesskab – blandt andet ved at "(…) fremme undervisningen i de andre nordiske landes sprog, kultur og samfundsforhold (…)".

Den nuværende sprogdeklaration (Deklaration om nordisk sprogpolitik) blev underskrevet af både de nordiske undervisnings- og kulturministre ved et fælles møde i Stockholm i maj 2024 og erstattede en tidligere deklaration fra 2006. Målet med deklarationen er, at den skal udgøre grundlaget for en overordnet, samlet, langsigtet og effektiv sprogpolitik i Norden. I henhold til deklarationen skal målsætningerne følges op af arbejdsprogrammer, som fornys regelmæssigt. Det nuværende arbejdsprogram er det første og gælder for perioden 2025-2027. Programmet er udarbejdet af Nordisk Ministerråd for Uddannelse og Forskning og Nordisk Ministerråd for Kultur i fællesskab med inddragelse af ministerrådets øvrige sektorer for at opnå målene i deklarationen. 

Ud over de øvrige aftaler findes også den nordiske sprogkonvention. Konventionen trådte i kraft i 1987 og er juridisk bindende for alle fem nordiske lande. Sprogkonventionen henvender sig til regeringerne og skal bidrage til at sikre, at nordiske borgere skal kunne henvende sig til myndighederne i de øvrige nordiske lande på deres eget sprog i visse sammenhænge. Ansvaret for at følge op på og varetage konventionens bestemmelser ligger hos den relevante myndighed i hvert enkelt land, og de individuelle rettigheder varetages i kraft af den nationale lovgivning.

Samhæfing norræns samstarfs um tungumál í menntageiranum er í umsjón skrifstofu Norrænu ráðherranefndarinnar og embættismannanefndin um menntun og rannsóknir (EK-U) er stýrihópur samstarfsins. Til að tryggja að undirstöðutungumál Norðurlanda, minnihlutatungumál og táknmál þróist og verði traust og lifandi á tíma stafrænnar væðingar styður Norræna ráðherranefndin tvö samstarfsnet: Samstarfsnet málnefnda á Norðurlöndum og samstarfsnet um táknmál á Norðurlöndum.

Ýmsir styrkir eru í boði fyrir tungumálaverkefni á Norðurlöndum.

Aðilar á Norðurlöndum og í Eystrasaltsríkjunum geta sótt um styrki til Nordplus-áætlunarinnar. Þetta á sérstaklega við um hlutaáætlunina Nordplus Nordens Sprog, en einnig fimm aðrar hlutaáætlanir. Í Nordplus Nordens Sprog er sérstök áhersla lögð á að styðja við starfsemi sem eflir málskilning barna og ungmenna á norrænum tungumálum, einkum dönsku, norsku og sænsku. Þar á meðal eru tungumálanámskeið fyrir kennara, kennaranema og aðra námsmenn í viðeigandi háskólanámi.

Norræna menningargáttin er umsýslustofnun ýmissa styrkjakerfa menningargeirans. Mörg þeirra henta fyrir tungumálaverkefni. Þetta á við um Menningar- og listaáætlunina, sem veitir styrki til nýskapandi verkefna í fremstu röð, og Ferðastyrkjaáætlunina, sem styrkir samstarfsverkefni milli Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna.

Menningar- og tungumálaverkefni sem börn og ungmenni taka beinan þátt í að skipuleggja og framkvæma geta sótt um styrk hjá NORDBUK eða VOLT.

Í sumum tilvikum er hægt að sækja um styrki til tungumálaverkefna hjá Norræna menningarsjóðnum.

Framkvæmdaáætlunin lýsir því hvernig Norræna ráðherranefndin mun vinna að því að uppfylla markmið framtíðarsýnarinnar með röð verkefna sem tengjast þremur stefnumarkandi áherslum: Græn Norðurlönd, samkeppnishæf Norðurlönd og félagslega sjálfbær Norðurlönd. Tólf markmið hafa verið sett fyrir þessar stefnumarkandi áherslur. Hinar stefnumarkandi áherslur og markmið vísa veginn í starfi Norrænu ráðherranefndarinnar næstu fjögur árin. Framkvæmdaáætluninni er skipt í tólf hluta og fjallar hver þeirra um eitt markmið.