Aukin áhersla á einkafjármögnun menningar í norrænu löndunum
Mynd frá listasafninu Chappe í Ekenäs í Finnlandi
„Það má sjá skýran mun varðandi tilvist sjóða sem úthluta fé til menningarmála. Slík fjármögnun er sérstaklega algeng í Danmörku, sem til dæmis á sinn þátt í því að hlutur einkafjármögnunar er meiri í dönskum söfnum. Í Svíþjóð er hins vegar minna um fjármagn frá slíkum sjóðum, einnig í samanburði við Finnland og Noreg,“ segir Pelle Amberntsson, sérfræðingur hjá Kulturanalys Norden.
Hvað varðar kostun menningar virðist hún hafa tiltölulega lítið vægi á Norðurlöndum samkvæmt samantektinni, Einkafjármögnun menningar á Norðurlöndum. Í Noregi er þó nokkuð um að hátíðir séu kostaðar, en þegar kemur að hefðbundnum menningarformum eru tekjur af kostun litlar og þróunin virðist neikvæð fremur en jákvæð. Á sviði safna og sviðslista, sem samantektin beinir sérstakri athygli að, eru aðgangs- og miðasala oft mikilvæg tekjulind. Það samræmist því að menningarútgjöld heimila eru mikilvægur hluti einkafjármögnunar menningar á Norðurlöndum.
Stefna og aðgerðir kallast ekki á
Varðandi pólitíska þróun sýnir skýrslan að öll Norðurlöndin eru farin að leggja áherslu á mikilvægi einkafjármögnunar á menningarsviðinu. Á sama tíma er misjafnt að hve miklu leyti ríkin hafa innleitt beinar pólitískar aðgerðir.
„Danmörk hefur í ríkari mæli tekið upp frádrátt fyrir framlög fyrirtækja og í Noregi var á árunum 2014–2021 mótframlagakerfi þar sem menningarstarfsemi sem hlaut framlög frá einkaaðilum fékk viðbótarfé frá ríkinu. Í Finnlandi er nú ætlunin að innleiða rýmri frádráttarmöguleika, en bæði mótframlagskerfi og auknir frádrættir vegna gjafa og framlaga eru til skoðunar í Svíþjóð,“ segir Pelle Amberntsson, sérfræðingur hjá Kulturanalys Norden.
Þróunin í átt að meiri einkafjármögnun er þó ekki einhlít heldur háð ríkjandi ríkisstjórnum. Til dæmis felldi hin nýja norska ríkisstjórn árið 2022 niður mótframlagskerfið með vísan til þess að það leiddi til landfræðilegrar skekkju þegar kemur að skiptingu framlaga til menningar og að ekki ætti að nota opinbert fé til að hygla starfsemi sem gerir vel í að laða til sín einkafjárfesta. Jafnframt er í pólitískri umræðu á Norðurlöndum vísað til listræns frelsis og aukinnar fjölbreytni sem raka fyrir auknu vægi einkafjármögnunar á menningarsviðinu.
Tækifæri og áhætta
Í rannsóknum og skýrslum eru bæði mögulegir kostir og gallar aukinnar áherslu á einkafjármögnun menningar dregnir fram. Afleiðingarnar ráðast meðal annars af þróun opinberrar og heildstæðrar menningarfjármögnunar og hvernig pólitísk markmið móta jafnvægi á milli opinbers og einkafjármagns. Kulturanalys Norden leggur því áherslu á að skoða verði málin frá mörgum hliðum.
„Menningarstefna norrænu landanna hefur lengi mótast af nokkrum grunngildum sem snúast um mikilvægi listræns frelsis, menningarlegrar fjölbreytni og jafns aðgengis allra að menningarlífi. Aukið vægi einkafjármögnunar kann bæði að fela í sér tækifæri og áhættu í tengslum við þessi grunngildi. Við drögum þetta fram í samantektinni,“ segir Malin Weijmer, verkefnastjóri hjá Kulturanalys Norden.
Skýrslan Einkafjármögnun menningar á Norðurlöndum er byggð á fræðilegum rannsóknum, úttektum og tölfræði um einkafjármögnun menningar. Einnig er dregin saman þróun stefnu út frá viðeigandi stefnumótunarskjölum landanna Skýrslan beinist að list- og menningarsviðum sem eru í forgangi menningarstefnu. Kulturanalys Norden er norræn þekkingarmiðstöð um menningarmál sem Norræna ráðherranefndin stendur að.
