Ekki er lengur hægt að líta á loftslagsbreytingar sem afmarkað vandamál

Þegar sætin í norræna skálanum fóru að fyllast steig Martin Krause, yfirmaður loftslagsdeildar UNEP, í pontu til að segja frá óþægilegum staðreyndum um ástand plánetunnar okkar. Aðgerðir af manna völdum hafa nú leitt til verulegra breytinga á þremur fjórðu hlutum umhverfis á landi og um tveimur þriðju hlutum umhverfis í sjó. Jafnframt eru 90 prósent af fiskistofnum heimsins ýmist fullnýtt, ofnýtt eða uppurin. Við framleiðum yfir 430 milljónir tonna af plasti á hverju ári og tveir þriðju hlutar þess verða að úrgangi sem endar í höfunum og í fæðukeðjunni okkar. Loks má nefna kunnuglegri en engu að síður hrollvekjandi veruleika: jörðin er að hlýna, en 2024 er hlýjasta árið sem mælst hefur og 2025 stefnir í að slá það met.

Vandamálin og afleiðingar þeirra eru yfirþyrmandi. Spurningin er því: hvernig verður framhaldið hjá okkur? Í áratugi hafa alþjóðasamningar stýrt alþjóðlegri viðleitni til að takast á við loftslagsbreytingar, loftmengun og tap á líffræðilegum fjölbreytileika. Þrátt fyrir að þessir samningar hafi náð raunverulegum árangri er ljóst, samkvæmt þeim skuldbindingum sem lagðar voru fram fyrir COP30, að núverandi aðgerðir duga enn ekki til að ná markmiðinu um 1,5 °C sem sett var á COP21 í París. „Nú lifum við í heimi þar sem farið hefur verið yfir þessi mörk“ sagði Krause. 

Sérfræðingar vara við því að við séum að nálgast mikilvæga vendipunkta, þ.e. óafturkræfar breytingar á vistkerfum, allt frá hruni kóralrifja til breytinga á hafstraumum.

Með vaxandi mengun, þar á meðal plast- og loftmengun, verður til víxlverkun sem eykur áhrif allra þessara þátta. Þetta kallast „þríþætt umhverfisvá“ og sýnir hvernig loftslagsbreytingar verka ásamt tapi á líffræðilegum fjölbreytileika og mengun til að skapa hringrás sem magnar áhættu og neikvæð áhrif. Þetta virkar einnig á hinn veginn: drifkraftar breytinga styrkja oft hver annan, sem gerir samræmd viðbrögð mikilvægari en nokkru sinni fyrr.

Þátttakendur í pallborðinu undirstrikuðu þetta atriði með dæmum. Breytingar á Amason-regnskógunum hafa ekki bara áhrif á samfélögin þar heldur líka loftslagsmynstur á heimsvísu. Á Norðurlöndum vara vísindamenn við því að vendipunktur kunni að vera í vændum fyrir veltihringrás Atlantshafsins, sem er mikilvægur hafstraumur. Ef hann hægir á sér eða stöðvast hefur það stórfelld áhrif á veðurfar, fiskveiðar og afkomu í gervallri Norður-Evrópu.

Þessi dæmi sýna einnig aðra grundvallarreglu. Lausnir á einu vandamáli mega ekki skapa nýja áhættu annars staðar. Aðgerðir í loftslagsmálum mega ekki vera á kostnað líffræðilegrar fjölbreytni eða velferðar samfélagsins. Eins og Gunn-Britt Retter frá Samaráðinu lagði áherslu á ógna mótvægisaðgerðir stundum hefðbundnum lífsháttum. Hún kallaði eftir því að þess í stað væru fundnar lausnir sem veita sameiginlegan ávinning, þar sem dregið er úr losun um leið og stutt er við vistkerfi og samfélög.

Raunin er samt sú að margir fjölþjóðlegir umhverfissáttmálar eru enn skýrt afmarkaðir. Þeir eru öflugir innan sinna tilteknu sviða en það er sjaldan tenging milli málaflokka. Engar af þessum áskorunum er þó hægt að leysa einar og sér. Eins og Martin Krause sagði á sviðinu: „Við gætum þurft að brjóta niður einhver af þeim kerfum sem við höfum smíðað til að tengja punktana saman.“

Á COP30 eru skilaboðin ótvíræð: aðeins samþættar lausnir geta verndað vistkerfi, hagkerfi og samfélög í síbreytilegum heimi.

Norðurlönd eru í góðri stöðu til að stuðla að þessari samþættu stefnu. Norræna ráðherranefndin um umhverfis- og loftslagsmál hefur gert samþættar og þverlægar aðgerðir að hornsteini stefnu sinnar fyrir árin 2025–2030.

Í aðdraganda COP30 áréttuðu norrænu ráðherrarnir þessa skuldbindingu í sameiginlegri yfirlýsingu þar sem lögð er áhersla á að brýnt sé að grípa til samræmdra aðgerða til að bregðast við þríþættu kreppunni: „Heimurinn býr yfir nauðsynlegri tækni, sérþekkingu og stofnunum til að sigrast á þríþættu umhverfiskreppunni. Það sem þarf nú er pólitískur vilji og aukin fjölþjóðahyggja í umhverfismálum sem samræmir alþjóðlegan metnað og framkvæmd í hverju landi.“

Nú er hægt að horfa á pallborðsumræðurnar tvær í norræna skálanum á COP30:

• Building Tipping Point Governance – á vegum Institutional Architecture Lab (TIAL) 
   
• Addressing the Triple Planetary Crisis – á vegum Arctic Monitoring & Assessment Programme (AMAP) og Norrænu ráðherranefndarinnar: