Norræn rannsókn á miðlalæsi sýnir fram á þörf á áframhaldandi aðgerðum

Þriðjungi ungra fullorðinna í aldurshópnum 16-44 ára finnst erfitt að fylgjast með fréttum og um fimmtungur þeirra sem eru eldri en 55 ára sannreynir ekki fréttir sem þau grunar að séu falsfréttir. Þessar niðurstöðursýna að ástæða er til að halda áfram fræðslu um miðlalæsi á Norðurlöndum.

„Miðlalæsi er mikilvægur liður í viðnámsþrótti norrænna samfélaga. Með því að mennta börn og fullorðna í heimildarýni og veita þeim verkfæri til þess að koma auga á falsfréttir og tilraunir til að hafa áhrif styrkjum við viðnámsþrótt okkar og lýðræðið. Þessi könnun er mikilvægt skref í þá átt að greina og vinna að þessum mikilvægu málum á markvissan hátt til framtíðar á norrænum vettvangi,“ segir menntamálaráðherra og samstarfsráðherra Norðurlanda í Finnlandi, Anders Adlercreutz.

Í könnuninni kemur fram að staðan sé afar lík á Norðurlöndunum þótt mismunur sé einnig til staðar. Mismunurinn er þó ekki mestur milli landa heldur milli aldurshópa.

„Yngra fólk er meira í stafrænum heimi og eldra fólk er læsara á hefðbundna fjölmiðla. Þekking og skilningur á ólíkum gerðum fjölmiðla, hvernig þeir vinna og hvernig þeir geta haft áhrif á innihaldið, eru mikilvæg tæki fyrir gagnrýna afstöðu til heimilda og traust á þeim að mati Catharina Bucht, greinanda hjá Mediemyndigheten og verkefnastjóra könnunarinnar.

Þriðjungi ungra fullorðinna í aldurshópnum 16-44 ára finnst erfitt að fylgjast með fréttum og um fimmtungur þeirra sem eru eldri en 55 ára sannreynir  ekki fréttir sem þau grunar að séu falsfréttir. Þessar niðurstöðursýna að ástæða er til að halda áfram fræðslu um miðlalæsi á Norðurlöndum.

„Miðlalæsi er mikilvægur liður í viðnámsþrótti norrænna samfélaga. Með því að mennta börn og fullorðna í heimildarýni og veita þeim verkfæri til þess að koma auga á falsfréttir og tilraunir til að hafa áhrif styrkjum við viðnámsþrótt okkar og lýðræðið. Þessi könnun er mikilvægt skref í þá átt að greina og vinna að þessum mikilvægu málum á markvissan hátt til framtíðar á norrænum vettvangi,“ segir menntamálaráðherra og samstarfsráðherra Norðurlanda í Finnlandi, Anders Adlercreutz.

Í könnuninni kemur fram að staðan sé afar lík á Norðurlöndunum þótt mismunur sé einnig til staðar. Mismunurinn er þó ekki mestur milli landa heldur milli aldurshópa.

„Yngra fólk er meira í stafrænum heimi og eldra fólk er læsara á hefðbundna fjölmiðla. Þekking og skilningur á ólíkum gerðum fjölmiðla, hvernig þeir vinna og hvernig þeir geta haft áhrif á innihaldið, eru mikilvæg tæki fyrir gagnrýna afstöðu til heimilda og traust á þeim að mati Catharina Bucht, greinanda hjá Mediemyndigheten og verkefnastjóra könnunarinnar.

Tilgangur könnunarinnar var að fá mynd af miðlalæsi íbúa á Norðurlöndum og búa til þekkingargrunn fyrir vinnu að bættu miðlalæsi. Könnunin er sú fyrsta sinnar tegundar og varpar ljósi á þekkingu á fjölmiðlum, færni til að greina þá og viðhorf til þeirra.

„Á Norðurlöndum fer fram markviss vinna að auknu miðlalæsi. Hins vegar höfum við ekki átt sameiginlegan grunn sem sýnir okkur raunverulega stöðu þekkingar meðal íbúanna. Hvaða svið þarf að styrkja? Og hvaða hópa? Þessi könnun skýrir þá mynd,“ segir Catharina Bucht.

Fullorðin (16 ára og eldri)

• Íbúar Norðurlanda hafa ágæta þekkingu á því hvernig hinir ýmsu fjölmiðlar eru fjármagnaðir (gegnum skatta, auglýsingar/áskriftir). 

• Meirihluti fólks þekkir leiðir til að tilkynna um óviðeigandi efni til miðlanna en þriðjungur í aldurshópnum yfir 55 ára þekkir ekki slíkar leiðir. 

• Þau sem hafa nýtt sér gervigreind sjá frekar gagnsemi gervigreindar, til dæmis fyrir lýðræðið og fyrir störf fjölmiðlafólks. Þessir notendur hafa þó jafnmiklar áhyggjur og hinir sem ekki hafa notað gervigreind, svo sem af því að það geti verið erfitt að greina í sundur það sem er satt og það sem er ósatt og að þróunin sé of hröð. 

• Einum af hverjum þremur í aldurshópnum 16-44 ára finnst erfitt að fylgjast með fréttum.

• Fjórir af hverjum tíu forðast að skrifa athugasemdir við færslur á samfélagsmiðlum af ótta við að verða fyrir árásum.

• Einn af hverjum fimm þátttakendum yngri en 45 ára telur að Facebook hafi ábyrgðarmann sem hægt sé að kalla til ábyrgðar á því efni sem birtist á miðlinum.

• Yngri þátttakendur beita fleiri aðferðum við að sannreyna staðreyndir og sannprófa vafasamar upplýsingar en þeir sem eldri eru. Þegar upp kemur grunur um rangar upplýsingar er hlutfall þeirra sem segjast ekkert gera til að sannreyna innihaldið hærra meðal eldra fólks.

Börn og ungmenni (9-15 ára)

• Samfélagsmiðlar eru helsta fréttaveita ungs fólks. Hins vegar ber unga fólkið lítið traust til samfélagsmiðla sem upplýsingaveitu. 

• Í aldurshópnum 9-15 ára eru sjónvarpsfréttir álitnar trúverðugar og góðar fyrir lýðræðið. 

• Fréttamennska og fréttamenn njóta mikils trausts meðal unga fólksins.

• Um helmingur þátttakenda vita að almannaþjónustumiðlar eru fjármagnaðir af skattfé. Hins vegar telur stór hluti þátttakenda að einkareknir fjölmiðlar séu einnig fjármagnaðir af skattfé.

• Tvö af hverjum þremur börnum og ungmennum vita að þau geta tilkynnt um efni á samfélagsmiðlum sem brýtur í bága við reglurnar. Eitt af hverjum fimm segist hafa tilkynnt um slíkt efni. 

• Unga fólkinu finnst erfitt að aðgreina fréttir og annað ritstjórnarefni á vefsíðum fjölmiðla. 

• Flestum finnst erfitt að vita hvaða heimildum sé óhætt að treysta og erfitt að fylgjast með fréttum.

• Eitt af hverjum fjórum í aldurshópnum 9-15 ára forðast algerlega fréttir. 

• Þriðjungur aldurshópsins 9-12 ára nota Tiktok og Snapchat daglega þrátt fyrir að þessir samfélagsmiðlar séu með 13 ára aldurstakmark. 

• Notkun stafrænna miðla og samfélagsmiðla er mikil meðal barna og ungmenna. Þess vegna eiga þau auðveldara með að svara spurningum um slíka miðla en þeim sem snúa að hefðbundnum fjölmiðlum.