Aukin neysla á fiski og skelfiski getur eflt viðnámsþrótt Norðurlanda
Skýrslan sýnir að vatna- og sjávarfang er auðlind sem Norðurlönd nýta of lítið í dag. Matvæli úr sjó og ferskvatni geta gegnt stærra hlutverki bæði fyrir viðbúnað okkar og lýðheilsu. Og öflugra norrænt samstarf á þessu sviði myndi borga sig.
Framleiðslan öflug en hnattræn tengsl mikilvæg
Norðurlönd eru meðal stærstu framleiðenda og útflytjenda fisks og skelfisks í heiminum. Noregur, Ísland, Færeyjar og Grænland standa undir stórum hluta framleiðslunnar, en Danmörk, Svíþjóð og Finnland eru í meiri mæli háð innflutningi og frekari vinnslu.
Á sama tíma eru virðiskeðjurnar mjög hnattvæddar. Stór hluti norræns fisks er fluttur út til vinnslu utan svæðisins og framleiðslan er háð bæði alþjóðlegum flutningum og innfluttu hráefni í fiskafóður. Þetta gerir kerfið viðkvæmt fyrir röskunum í viðskiptum og flutningum, til dæmis vegna geopólitískra breytinga. Framleiðslan fer auk þess í mörgum tilvikum fram langt frá þeim svæðum þar sem íbúafjöldinn er mestur.
Skýrslan bendir einnig á ofveiði og skort á langtímasamningum um tiltekna sameiginlega fiskistofna sem þætti sem veikja viðnámsþróttinn. Þegar stór hluti vinnslunnar fer fram utan Norðurlanda minnkar auk þess svæðisbundin stjórn á virðiskeðjunni.
Til að efla viðbúnaðinn er meðal annars mælt með aukinni svæðisbundinni vinnslu, fjölbreyttari fóðuruppsprettum og eflingu samstarfs um sjálfbæra stjórnun fiskistofna.
Nofima vinnur nú með öðrum rannsóknastofnunum að því að taka saman umfangsmikinn rannsóknagrundvöll um þýðingu fisks og skelfisks fyrir matvælakerfi og fæðuöryggi.
Norðurlandabúar borða sífellt minni fisk
Framleiðslan ein og sér nægir þó ekki til að styrkja viðnámsþróttinn. Neyslan gegnir einnig mikilvægu hlutverki. Norræn könnun, NORMO 2025, sýnir að Norðurlandabúar borða mun minna af fiski og skelfiski en mælt er með og neyslan heldur áfram að minnka. Jafnframt er lögð áhersla á þörfina fyrir fjölbreyttara mataræði, með fleiri tegundum fisks og skelfisks en nú er.
Ein skýring á minni neyslu er verðþróunin. Fiskur og skelfiskur hafa hækkað mest í verði meðal matvæla á Norðurlöndum og eru orðin yfir 40 prósent dýrari frá árinu 2015. Skortur á þekkingu á matreiðslu og lítil hefð fyrir því að borða fisk hafa einnig áhrif á neysluna.
Í skýrslunni kemur fram að engin ein aðgerð nægi til að auka neysluna, þörf sé á nokkrum samhliða aðgerðum sem efla bæði framboð, þekkingu og hvata. Meðal tillagna eru lægri virðisaukaskattur á fisk og skelfisk, markviss upplýsingamiðlun til ungs fólks og meiri kennsla í matreiðslu í skólum. Opinberar máltíðir eru einnig nefndar sem mikilvægar til að auka neysluna, sem og áhersla á minna þekktar og hagkvæmari tegundir.
Norrænt samstarf eflir viðnámsþrótt
Heildarniðurstaða skýrslunnar er að matvæli úr sjó og ferskvatni séu auðlind fyrir matvælaviðbúnað Norðurlanda, en geti gegnt enn stærra hlutverki en í dag.
Ef Norðurlönd eiga að efla viðnámsþróttinn þurfum við bæði sterkari virðiskeðjur og fleiri sem velja fisk og skelfisk á diskinn. Það krefst sameiginlegra norrænna aðgerða, frá framleiðslu og vinnslu til þekkingar og neyslu.
Þannig geta matvæli úr sjó og ferskvatni orðið enn mikilvægari hluti af öflugu matvælakerfi, styrktum viðbúnaði og betri lýðheilsu á Norðurlöndum.
Um skýrsluna
Skýrslan Nordic Aquatic Food Systems: System Preparedness and Recommendations for Increasing Seafood Consumption fjallar um norrænar virðiskeðjur fisks og skelfisks og hvernig auka megi neyslu matvæla úr sjó og ferskvatni með sjálfbærum hætti. Skýrslan er sú fyrri af tveimur skýrslum um sama efni og var unnin af Nofima í samstarfi við Kaupmannahafnarháskóla, Árósaháskóla, Háskóla Íslands, Háskólann í Lundi og Háskóla Færeyja, með stuðningi Norrænu ráðherranefndarinnar. Niðurstöðurnar verða kynntar 10. júní á fundi ráðherranefndarinnar um fiskveiðar, fiskeldi, landbúnað, matvæli og skógrækt, MR-FJLS.
