Hvert á norrænt samstarf að stefna?
Johan Schalin kynnir hugleiðingar um hlutverk Norrænu ráðherranefndarinnar í tengslum við viðbúnað og samfélagsöryggi.
Þessi spurning var í brennidepli þegar ráðherrar og fulltrúar frá norrænu löndunum átta komu saman á Álandseyjum á málþingi um norrænt samstarf í framtíðinni. Á meðal þess helsta sem fjallað var um má nefna almannavarnir, traust til íbúa, áþreifanlegan árangur og hlutverk Færeyja, Grænlands og Álandseyja í norrænu samstarfi. Rík samstaða er um að samstarfið sé mikilvægt en jafnframt er vilji til að skýra betur hlutverk Norrænu ráðherranefndarinnar til þess að tryggja að samstarfið verði áfram í takt við þarfirnar í breyttum heimi.
Á málþinginu komu saman stjórnmálamenn, embættismenn og sérfræðingar og ræddu hvernig þróa megi norrænt samstarf á tímum sem einkennast af óvissu jafnt í Evrópu sem heiminum öllum.
Hinn nýi Helsingforssamningur
Norrænt samstarf er byggt á Helsingforssamningnum frá árinu 1962. Nokkrum sinnum hafa verið gerðar breytingar á samningnum en sú síðasta var gerð árið 1996. Umgjörðin endurspeglar því ekki lengur úrlausnarefni samtímans.
Um leið getur öflugra norrænt samstarf haft meiri þýðingu en það hefur haft t.d. síðustu 20 árin, einkum ef tekst að efla samstarf á sviðum á borð við viðbúnað, samkeppnishæfni svæðisins, stafvæðingu og samþættari norrænan vinnumarkað, svo dæmi séu nefnd.
Ekki eru þó allir á einu máli um hverju skuli bæta við og hvað skuli ef til vill fella brott. Í inngangi sínum að erindinu Áskoranir og tækifæri fyrir samstarfið í framtíðinni, benti prófessor Johan Strang á að aðilar samstarfsins væru ekki alltaf á sömu blaðsíðu í umræðunni og sköpuðu þannig sjálfir fleiri áskoranir. Allir sjá ekki endilega sömu tækifæri. Aðildarlöndin hafa ekki sömu stöðu, þótt Færeyjar, Grænland og Álandseyjar hafi sjálfstjórn á tilteknum málefnasviðum og eigi sinn sess í samstarfinu.
Sýn Grænlendinga og Færeyinga á aðild
Vilji Færeyinga er skýr, þeir vilja fullgilda aðild sem þeir fjármagna sjálfir, eins og fram kom í máli Gunnvarar Balle, fulltrúa Færeyja í Norrænu samstarfsnefndinni (NSK), en hvað Grænlandi viðvíkur er staðan flóknari. Þar þurfa pólitískar áherslur að taka mið af nýjum geópólitískum veruleika og þeim krísum sem að landinu steðja. Grænlenski ráðherrann Bentiaraq Ottosen greindi frá því að Grænlendingar vilji vinna með Norrænu ráðherranefndinni í framtíðinni en að nágrannar þeirra á norðurslóðum séu ekki síður mikilvægir samstarfsaðilar.
Heimurinn er afar dýnamískur og Grænland hefur tekið miklum breytingum. Við þurfum að bregðast við afleiðingum loftslagsbreytinga, átaka og stríðs. Fyrir okkur snýst þetta ekki bara um Norðurlönd, við eigum einnig hagsmuna að gæta á öðrum svæðum á norðurslóðum og lítum til landa á borð við Ísland og Kanada en líka Finnlands og Noregs.
Viðbúnaðarmál: Við gerum nú þegar margt saman
Vegna hinna löngu landamæra norrænna landa að Rússlandi og víðáttumikilla landsvæða á norðurslóðum gegna Norðurlönd lykilhlutverki í öryggismálum Evrópu. Því er brýnt að horfa vítt til öryggis og seiglu á öllum stigum samfélagsins. Johan Schalin, yfirmaður greininga og rannsókna við Hybrid CoE, benti á að norrænu löndin geti unnið mun meira saman á þessu sviði, m.a. þegar kemur að matvælaöryggi og heilbrigðismálum. Alexander Zilliacus frá finnsku miðstöðinni um afhendingaröryggi minnti á að heimsfaraldur kórónuveiru hefði verið „stærsta æfing heims í viðbúnaðarmálum“ og hafi sýnt að samvinna, meðal annars við atvinnulífið, skipti sköpum.
Katrin Sjögren , landstjóri Álandseyja, lagði áherslu á að eyjasamfélagið ætti afar gott samstarf við Finnland þegar kæmi að viðbúnaði og hefði þegar verið „álagsprófað“ bæði á faraldurstímanum og í ofviðrinu Alfrida árið 2019. Hún benti á þá sérstöðu Álandseyja að hafa „öflugasa matvælaviðbúnað á Norðurlöndum“ varðandi kartöflur, epli og lauk, sem geri íbúum kleift að spjara sig hjálparlaust í þrjá sólarhringa.
Maður kemst nokkuð lengi af á kartöflum, eplum og lauk.
Samstarfsráðherrarnir og fulltrúar landanna átta komu auk framkvæmdastjóra Norrænu ráðherranefndarinnar saman á málþingi á Álandseyjum um norrænt samstarf í framtíðinni.
Í góðra vina hópi er líka hægt að ræða erfið mál.
Lýðræðislegur styrkur á óvissutímum
Málþingið sýndi að ekki ríkir einhugur um öll mál, hvorki framtíð Helsingforssamningsins, hlutverk utanríkisstefnunnar né aðild svæðanna. En jafnframt kom skýrt fram að öflugra norrænt samstarf getur verið lýðræðislegt svar við óvissu í heimsmálunum. Fyrst okkur tókst einu sinni að koma okkur saman um umgjörð samstarfsins getum við gert það aftur. Sjálfsagt kallar það á fleiri greiningar, úttektir og samráðsferli. Og hvers vegna ekki aukna aðkomu þeirra sem þetta snýst allt um: íbúa á Norðurlöndum. Styrkur lýðræðisins felst einmitt í rými fyrir mismunandi sjónarmið og virðingu fyrir skoðunum hvers annars, í þágu öflugri Norðurlanda.
Norræna ráðherranefndin er með mjög skýrt umboð. Við erum stórt norrænt samstarfsnet og norrænn slagkraftur sem hægt er að virkja nú og í framtíðinni. Viðbúnaðarmál eru tvímælalaust mjög brýnn málaflokkur.
Samstarfsráðherrarnir hittust á Álandseyjum og ræddu meðal annars sannprófun kennsla, samfélagsöryggi og stjórnsýsluhindranir
