Grænþvottur og ofneysla: tískuiðnaðurinn er enn vandamál

Norðurlandaráð hefur því samþykkt einróma tilmæli um vistvænni tískuiðnað. Norrænu ríkisstjórnirnar verða að leggja meira af mörkum til að neytendur geti fengið betri upplýsingar, vinna gegn villandi markaðssetningu tískuiðnaðarins og grænþvotti og tryggja góðar vinnuaðstæður í vefnaðarvöruiðnaðinum. Frumkvæði tilmælanna kom frá Norðurlandaráði ungmenna, en Norræna sjálfbærninefndin tók tilmælin upp og ákvað að vinna áfram að þeim. 

Norðurlöndin standa sig mjög illa í nýtingu fatnaðar. Notkun okkar á hvern íbúa er yfir meðaltali í heiminum. Og þrátt fyrir að við reynum að gefa í endurvinnslu sýna skýrslur frá EES að mikið magn vefnaðarvara er sent frá hátekjulöndum til lágtekjulanda (1,7 milljónir tonna árið 2019) því aðeins lítill hluti af þeim sem eru gefin verða notuð í sjálfum norrænu löndunum. McKinsey-rannsókn sýnir að föt eru að meðaltali notuð 7-8 sinnum áður en þeim er fleygt og að minna en 1% af því sem er fleygt verður endurnotað í hringrásarhagkerfi. 

Ungmennin í Norðurlandaráði ungmenna, vettvangi stjórnmálasamtaka ungs fólks á Norðurlöndum, hafa því krafist aðgerða: 

Um leið framleiðum við mikið magn nýrra vefnaðarvara, í 62% tilfella úr gerviefni sem unnið er úr jarðefnaeldsneyti, sem hefur áhrif á umhverfið og koltvísýringslosun. Mikil framleiðsla óvandaðs fatnaðar leiðir til þess að fötin slitna fyrr, sem eykur neysluna á kostnað umhverfisins og loftlags, en í Evrópu brennum við allt að 600.000 tonn af vefnaðarvörum á ári. Vefnaðarvörustefna ESB samkvæmt rammatilskipun um úrgang, „Waste framework directive: A more sustainable use of natural resources“  hefur því það markmið að leggja ábyrgð á herðar framleiðenda og gera kröfu um að þeir dragi úr hinu mikla magni fatnaðar sem er framleiddur, eyðilagður og fluttur út af svæðinu. Í kjölfar hennar skapaðist vilji til að „koma upp samnorrænum reglum um framleiðandaábyrgð á vefnaðarvöru“ í norræna samstarfinu árið 2024. 

Til að tryggja vistvænni og sjálfbærari tískuiðnað þarf að vera gegnsærra fyrir neytendur að sjá hvort fatnaður sé framleiddur úr sjálfbæru og ábyrgu efni svo þeir geti tekið upplýstar ákvarðanir. Allt of oft verður grænþvottur og villandi markaðssetning til þess að maður sem neytandi styður við vörur sem ekki eru sérstaklega sjálfbærar. 

Í september tekur ný ESB-reglugerð gildi sem leggur áherslu á að gefa neytendum auknar upplýsingar um sjálfbærni vara. Norðurlöndin þurfa einnig að taka á þessu og ef til vill búum við yfir verkfærunum sem þarf, ef við beitum þeim rétt. 

Árið 1989 stofnuðu Norðurlöndin valfrjálsu umhverfismerkinguna Svansmerkið, sem 97% Norðurlandabúa þekkja í dag. Svansmerkið er opinber umhverfismerking Norðurlandanna og á meðal ströngustu umhverfisvottana heims. Gæti Svansmerkið verið lausn hvað varðar föt, vefnaðarvörur og leður? Það má nú þegar finna svansvottaðar vefnaðavörur en tiltölulega fá norræn fatamerki hafa fengið vottun. Þetta er umhugsunarvert í ljósi þess hve margir tískurisarnir eru á Norðurlöndum. Svansmerkið nýtur mikils traust meðal neytenda á Norðurlöndum og er meðal annars þekkt fyrir vottun á hreinsiefni, umhirðuvörum og pappír. 

Svansmerkið er óháð vottun þriðja aðila sem gerir kröfur til alls lífsferils vörunnar. Vefnaðarvörur þurfa meðal annars að upplifa strangar kröfur til að tryggja að þær séu hannaðar fyrir endurnotkun. Þær þurfa m.a. uppfylla strangar umhverfis- og heilbrigðiskröfur um efnavörur og mega ekki innihalda plast eða hluta sem einungis eru til skrauts.  Kröfur eru gerðar til framleiðenda um að mæla hversu mikil örplast losast við þvott gerviefna og bannað er að brenna óseld föt. Auk þess eru gerðar kröfur til trefjaefna og að vefnaðarvörur séu framleiddar við viðunandi vinnuaðstæður sem eru í samræmi við samþykktir Sameinuðu þjóðanna (Alþjóðavinnumálastofnunarinnar) um réttindi launafólks.

Á vefsíðu Svansmerkisins eru gefin dæmi um vottaðar vefnaðarvörur og einnig fjallað um vinnu danska fyrirtækisins Dilling í tengslum við Svansmerkið og þann ávinning sem það hefur haft í för með sér.

• Framleiddar úr trefjum sem eru annaðhvort lífrænar, endurunnar eða búnar til úr endurnýjanlegu hráefni sem uppfyllir sérstakar umhverfiskröfur.
• Uppfylla strangar umhverfis- og heilbrigðiskröfur um efnavörur og mega ekki innihalda plast eða hluta sem einungis eru til skrauts. Þetta tryggir hreinna affallsvatn og er bæði fólki sem framleiðir vefnaðarvörurnar og notendum þeirra til góðs. Hormónaraskandi efni og efni sem grunur leikur á um að séu hormónaraskandi samkvæmt listum ESB og landsyfirvalda eru bönnuð. Einnig eru eldvarnarefni, flúorefni og örverueyðandi efni bönnuð, þar á meðal nanóagnir.
• Framleiddar með vatns- og orkusparnaði.
• Gæðaprófaðar – m.a. hvað varðar hlaup/teygju, lit og slit – til að gefa langa endingu.
• Innihalda eingöngu hluti – svo sem rennilása og hnappa – sem uppfylla stangar kröfur um textílefni. Og innihalda aðeins plasthluta án þalata.
• Framleiddar við viðunandi vinnuaðstæður sem eru í samræmi við samþykktir Sameinuðu þjóðanna (Alþjóðavinnumálastofnunarinnar) um réttindi launafólks.
• Má ekki brenna eða urða ef þær seljast ekki. Þetta skapar hvatningu til að forðast offramleiðslu.

Norræna ráðherranefndin vinnur með markvissum hætti að sjálfbærri nýtingu auðlinda innan Framtíðarsýn 2030, meðal annars með ýmsum rannsóknum á sviði vefnaðarvara á Norðurlöndum og stærra átaki tengdu hringrásarhagkerfinu, sem ætlað er að skoða sjálfbærar virðiskeðjur á Norðurlöndum. Norræna ráðherranefndin mun taka þessu tilmæli Norðurlandaráðs til umfjöllunar á næsta tímabili.

Norðurlönd hafa lengi haft með sér samstarf á sviði vefnaðarvöru. Þar má m.a. nefna Norræna vefnaðarvörusamstarfið og ýmsar skýrslur sem finna má á eftirfarandi tenglum.