Þegar lífeyrir og starfsævi fylgjast ekki að

Astrid hefur greitt bæði skatta og í lífeyrissjóð í þeim löndum sem hún hefur unnið í. Í stuttu máli hefur hún gert það sem norrænir stjórnmálamenn hafa hvatt fólk til. Þegar hún fór á eftirlaun gerði hún ekki aðeins ráð fyrir greiðslum heldur einnig fyrirsjáanleika. Þess í stað mætti henni kerfi þar sem enginn hafði fylla yfirsýn yfir starfsævi hennar eða lífeyrismál.

Lífeyrir hennar skiptist á milli nokkurra landa. Réttindin voru til staðar en í raun kom það í hlut hennar sjálfrar að finna þau.

„Ég þurfti sjálf að segja sögu mína ítrekað hjá mismunandi yfirvöldum í mismunandi löndum. Það var enginn með heildarmyndina,“ segir Astrid.

Það sem átti að verða róleg umskipti yfir í eftirlaunaárinn varð að löngu ferli sem einkenndist af óvissu. Hver voru réttindi hennar? Hversu mikið myndi hún fá greitt? Og hvenær?

Saga Astridar er ekkert einsdæmi. Þvert á móti þá er hún skýrt dæmi um mynstur hefur áhrif á sífellt fleiri Norðurlandabúa.

Ný norræn skýrsla um lífeyrismál sem unnin var að beiðni Norðurlandaráðs og Norrænu ráðherranefndarinnar sýnir að yfir ein milljón manna á Norðurlöndum hafa unnið í fleiri en einu norrænu landi á starfsævi sinni. Þegar þetta fólk fer á eftirlaun mætir það oft sömu hindrunum og Astrid, þ.e. skorti á yfirsýn, óskýrum svörum og kerfum sem ekki tala saman.

Frá sjónarhóli einstaklingsins er starfsævin ein samfelld saga. Fyrir stjórnvöld skiptist hún oft niður í mismunandi hluta eftir löndum. Það er það sem skapar vandamál.

Í skýrslunni, sem unnin er af Resonans Nordic og KPMG, er því lýst hvernig fólk þarf oft sjálft að sjá til þess að upplýsingar berist á milli landa. Það á við um gögn fyrri ráðningarsambönd, yfirlit yfir iðgjaldagreiðslur og skýringar á því hver ber í raun ábyrgð á útgreiðslum.

Í tilviki Astridar þýddi þetta margra mánaða bið og ítrekaðar fyrirspurnir. Ekk vegna þess að nokkur hafi neitað henni um lífeyri heldur vegna þess að kerfin skorti samhengi. Það er einmitt það sem Kjell-Arne Ottosson, formaður norrænu hagvaxtar- og þróunarnefndarinnar, hefur áhyggjur af.

„Það gengur ekki upp að venjulegt fólk þurfi að vera verkefnastjórar yfir lífeyrismálum sínum bara vegna þess að kerfin okkar tala ekki saman. Þegar maður hefur unnið og greitt iðgjöld í mörgum löndum verður það að vera á ábyrgð lífeyriskerfanna að finna hvert annað, ekki einstaklingsins,“ segir hann.

Norrænar ríkisstjórnir hafa árum saman hvatt til hreyfanleika í störfum og frjáls för vinnuafls hefur gengið vel. Fólk hefur getað flutt sig um set eftir því hvar störf er að fá án þess að gefa eftir öruggt velferðarkerfi. En skýrslan sýnir að þegar starfsævinni lýkur á þessi hreyfanleiki sér aðra hlið.

„Okkur á Norðurlöndum er tíðrætt um frjálsa för. Þá verðum við líka að taka ábyrgð á afleiðingum þess þegar fólk nýtir sér það frelsi. Við getum ekki látið duga að slá um okkur í hátíðarræðum og hlaupast svo undan ábyrgð þegar kemur að því að greiða lífeyrinn út. Með því sköpum við óþarfa óöryggi fyrir borgarana,“ segir Ottosson.

Fyrir Astrid raungerðist þetta. Hún upplifði ekki að hún hefði fallið utan kerfisins heldur á milli kerfa.

„Ég fékk lægri lífeyri vegna tvísköttunarsamningsins, meðal annars vegna þess að í Danmörku eru tekin um 50 prósent í skatt á mánuði. Hluti skattsins er endurgreiddur árlega þegar skattframtali hefur verið skilað. Þetta hefur einnig í för með sér að tafir verða á skattaskilum í Svíþjóð. Það er mikil umsýsla í kringum þetta á hverju ári. Maður þarf að skila inn vottorði um að maður sé á lífi, tveimur skattframtölum og svo þarf að senda danska skattframtalið til sænskra skattayfirvalda,“ segir Astrid.

Samkvæmt skýrslunni stafa vandamálin sjaldan af skorti á vilja hjá yfirvöldum. Flestir gera það sem þeir geta innan síns ramma. Vandinn er að rammarnir eru landsbundnir en líf borgaranna er í auknum mæli norrænt. Lífeyriskerfin eru öflug, hvert um sig, en þau skortir norræna tengingu. Afleiðingin er efnahagsleg óvissa fyrir einstaklinga og óþarfa útgjöld fyrir stjórnvöld.

„Norrænt atvinnulíf kallar á norræna sýn á lífeyrismál. Svo lengi sem við hugsum um lífeyrismál út frá einstökum löndum mun fólk lenda á milli kerfa. Og það er algjör óþarfi,“ segir Ottosson.

Fyrir Astrid snýst þetta ekki um pólitík eða reglugerðir heldur um öryggi á því æviskeiði þegar fólk hefur oft minni orku og minna á milli handanna en áður. Hún er alls ekki ein. Samhliða því að fleiri Norðurlandabúar lifa hreyfanlegu lífi munu sífellt fleiri standa frammi fyrir þessum sömu áskorunum þegar þeir fara á eftirlaun.

Í dag myndi Astrid ekki ráðleggja fólki að vinna þvert á landamæri á Norðurlöndum.

„Ég myndi alls ekki mæla með því ef það á við um Danmörku. Það eru enn mjög margar stjórnsýsluhindranir til staðar, bæði litlar og stórar, sem þarf að bæta úr.“

Skýrslan kom út í tengslum við fund Stjórnsýsluhindranahópsin í Ósló þann 16. apríl. Hún inniheldur ekki allar lausnirnar en hún bendir með skýrum hætti á ýmis vandamál. Einnig er ljóst af lestri hennar að þetta vandamál verður ekki leyst í hverju landi fyrir sig. Fyrir almenning eru lífeyrismál ekki spurning um tæknileg atriði. Þau snúast um ævitekjur fólks. Þau snúast um öryggi og traust til velferðarríkisins.

Traustið er í húfi þegar lífeyririnn fylgir ekki atvinnulífinu.